BED – czym jest zaburzenie z napadami objadania się i jak je rozpoznać?

1. Czym jest? Zaburzeniem odżywiania, w którym występują nawracające napady objadania się i poczucie utraty kontroli nad ilością spożywanego jedzenia.
2. Jakie są objawy? Jedzenie dużych ilości pokarmu w krótkim czasie, szybkie tempo jedzenia, jedzenie bez głodu, ukrywanie napadów oraz poczucie winy i wstydu.
3. Jak często występują napady? W kryteriach diagnostycznych DSM-5-TR wymagane jest ich występowanie średnio co najmniej raz w tygodniu przez trzy miesiące.
4. Czym BED różni się od bulimii? W BED nie występują regularne zachowania kompensacyjne, np. prowokowanie wymiotów, głodówki czy nadużywanie środków przeczyszczających.
5. Czy BED oznacza otyłość? Nie. Zaburzenie może występować u osób o różnej masie ciała.
6. Jak wygląda leczenie? Podstawą jest psychoterapia, szczególnie terapia poznawczo-behawioralna ukierunkowana na zaburzenia odżywiania. Pomocne są również regularne posiłki i praca nad emocjonalnymi przyczynami napadów.

Najbardziej charakterystycznym objawem BED jest utrata kontroli nad jedzeniem podczas napadu. Osoba może mieć poczucie, że nie potrafi przestać jeść, mimo że nie odczuwa już głodu, jest przejedzona lub chciałaby zakończyć posiłek.

Napady mogą pojawiać się w samotności, często w ukryciu przed bliskimi. Niekiedy osoba planuje je lub gromadzi jedzenie, a innym razem epizod jest spontaniczną reakcją na napięcie emocjonalne.

1. Jedzenie dużych ilości pokarmu w krótkim czasie

Podczas napadu osoba spożywa ilość jedzenia wyraźnie większą niż ta, którą większość ludzi zjadłaby w podobnych okolicznościach i w podobnym czasie. Epizod może obejmować kilka różnych produktów lub dużą ilość jednego rodzaju jedzenia.

Istotne jest, że nie chodzi wyłącznie o wielkość porcji. Ważny jest również kontekst: ilość spożytego pokarmu, tempo jedzenia, okoliczności oraz towarzyszące poczucie utraty kontroli.

Przykładowo osoba może rozpocząć jedzenie po zwykłym posiłku, a następnie kontynuować je mimo braku głodu i uczucia przepełnienia. Ma trudność z przerwaniem epizodu, chociaż fizycznie odczuwa już dyskomfort.

2. Poczucie utraty kontroli nad jedzeniem

To jeden z najważniejszych elementów BED. Osoba może mieć wrażenie, że podczas napadu nie decyduje już świadomie o tym, ile zje i kiedy przestanie.

Utrata kontroli może przejawiać się przekonaniem, że:

1. nie potrafi przerwać jedzenia, nawet gdy chce to zrobić;
2. nie jest w stanie ograniczyć ilości spożywanego pokarmu;
3. musi zjeść wszystko, co znajduje się w zasięgu ręki;
4. trudno jej przewidzieć, kiedy zakończy się epizod;
5. podczas napadu działa automatycznie, bez świadomego podejmowania decyzji.

Nie zawsze oznacza to dosłowną niemożność przerwania jedzenia. Osoba może na przykład zakończyć napad, gdy ktoś wejdzie do pomieszczenia, ale nadal odczuwać, że wcześniej straciła nad nim kontrolę.

3. Charakterystyczne zachowania podczas napadu

W kryteriach diagnostycznych BED uwzględnia się także zachowania towarzyszące epizodom objadania się. Należą do nich:

1. jedzenie znacznie szybsze niż zwykle;
2. kontynuowanie jedzenia aż do odczuwania nieprzyjemnego przepełnienia;
3. spożywanie dużych ilości pokarmu mimo braku fizycznego głodu;
4. jedzenie w samotności z powodu wstydu lub zakłopotania ilością spożywanego jedzenia;
5. odczuwanie po napadzie wstrętu do siebie, przygnębienia lub silnego poczucia winy.

Do rozpoznania na podstawie DSM-5-TR wymagane jest występowanie co najmniej trzech z tych pięciu cech.

4. Poczucie winy, wstyd i negatywne emocje po napadzie

Po zakończeniu epizodu często pojawiają się trudne emocje. Osoba może odczuwać smutek, wstyd, złość na siebie, poczucie porażki lub niechęć do własnego ciała.

Niekiedy próbuje ukrywać przed bliskimi ilość spożytego jedzenia, unika rozmów o posiłkach albo zapewnia otoczenie, że wszystko jest w porządku. Wstyd może opóźniać szukanie pomocy i powodować narastającą izolację.

Warto podkreślić, że BED nie jest po prostu brakiem umiaru. Napady wiążą się z cierpieniem psychicznym i trudnościami w kontrolowaniu zachowań żywieniowych.

Samo sporadyczne przejedzenie się nie oznacza zaburzenia z napadami objadania się. Znaczenie mają powtarzalność epizodów, utrata kontroli, towarzyszące im zachowania i cierpienie psychiczne.

Według kryteriów DSM-5-TR rozpoznanie BED wymaga spełnienia kilku warunków:

1. Występują nawracające epizody objadania się, obejmujące spożywanie dużej ilości pokarmu w określonym czasie i poczucie utraty kontroli.
2. Podczas napadów pojawiają się co najmniej trzy z pięciu charakterystycznych zachowań opisanych wcześniej.
3. Napady wywołują wyraźne cierpienie psychiczne.
4. Występują średnio co najmniej raz w tygodniu przez trzy miesiące.
5. Nie towarzyszą im regularne, niewłaściwe zachowania kompensacyjne charakterystyczne dla bulimii, a epizody nie występują wyłącznie w przebiegu anoreksji lub bulimii.

Warto pamiętać, że nawet gdy objawy nie spełniają wszystkich kryteriów BED, powtarzające się napady objadania się i poczucie utraty kontroli mogą wymagać konsultacji ze specjalistą.

Zobacz powiązany kurs

BED bywa mylone z bulimią lub potocznym „zajadaniem stresu”. Wszystkie te zjawiska mogą wiązać się z jedzeniem pod wpływem emocji, ale nie są tym samym.

Najważniejszą różnicą między BED a bulimią jest brak regularnych zachowań kompensacyjnych w BED. Z kolei emocjonalne objadanie się nie musi oznaczać zaburzenia – może być pojedynczym lub powtarzającym się sposobem reagowania na emocje, ale bez spełnienia kryteriów BED.

Nie ma jednej przyczyny BED. Zaburzenie rozwija się w wyniku współdziałania różnych czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych. Nie można sprowadzać go wyłącznie do braku samokontroli, złych nawyków żywieniowych czy nadmiernego apetytu.

1. Trudności w regulowaniu emocji

U części osób jedzenie staje się sposobem radzenia sobie z napięciem, samotnością, smutkiem, lękiem lub frustracją. Może przynosić krótkotrwałą ulgę, odwracać uwagę od trudnych myśli albo pomagać w rozładowaniu emocji.

Po napadzie pojawiają się jednak wstyd i poczucie winy, które mogą ponownie zwiększać napięcie. W ten sposób może utrwalać się powtarzający się schemat objadania się i trudnych emocji.

Nie oznacza to, że każdy napad jest bezpośrednią reakcją na stres. Utrata kontroli nad jedzeniem może występować również bez wyraźnego, łatwego do wskazania wyzwalacza.

Zobacz powiązany kurs

2. Restrykcyjne diety i nieregularne jedzenie

Długotrwałe ograniczanie jedzenia, pomijanie posiłków i stosowanie bardzo restrykcyjnych diet mogą sprzyjać napadom objadania się u niektórych osób.

Kiedy organizm przez dłuższy czas otrzymuje zbyt mało energii, silny głód może zwiększać skłonność do jedzenia dużych ilości pokarmu. Dodatkowo sztywne zakazy żywieniowe mogą nasilać napięcie i poczucie utraty kontroli, gdy osoba zje produkt uznawany za niedozwolony.

Dlatego próby samodzielnego ograniczania jedzenia po napadzie mogą utrwalać problem zamiast go rozwiązywać.

3. Czynniki biologiczne i genetyczne

Na rozwój BED mogą wpływać predyspozycje genetyczne oraz mechanizmy biologiczne związane z regulacją apetytu, odczuwaniem sytości i przetwarzaniem nagrody. Nie istnieje jednak jeden gen ani pojedynczy mechanizm, który samodzielnie wyjaśniałby wystąpienie zaburzenia.

4. Czynniki psychologiczne i środowiskowe

Znaczenie mogą mieć także niska samoocena, trudności w radzeniu sobie z emocjami, niezadowolenie z wyglądu, przewlekły stres i doświadczenia związane z ocenianiem masy ciała. To ostatnie dla przykładu jest powszechną praktyką podczas trenowania sportów, w których występuje podział na kategorie wagowe.

Zobacz powiązany kurs

BED może współwystępować z depresją i zaburzeniami lękowymi. Ich obecność może wpływać na przebieg zaburzenia i wymagać uwzględnienia w leczeniu. Nie oznacza to jednak, że depresja lub konkretne trudne doświadczenie zawsze prowadzą do BED.

Nie. BED może występować u osób o różnej masie ciała. Choć nawracające napady objadania się mogą zwiększać ryzyko nadmiernego przyrostu masy ciała, nie jest to warunek rozpoznania.

Nie można rozpoznać BED wyłącznie na podstawie BMI, wyglądu ani masy ciała. O diagnozie decydują przede wszystkim charakter napadów, poczucie utraty kontroli, cierpienie psychiczne, częstotliwość epizodów i brak regularnych zachowań kompensacyjnych.

Ważne jest również, aby nie utożsamiać BED z otyłością. Są to odrębne problemy zdrowotne, które mogą współwystępować, ale wymagają osobnej oceny.

Powtarzające się napady objadania się mogą wpływać na zdrowie fizyczne i psychiczne. Ryzyko zależy m.in. od częstotliwości epizodów, ogólnego sposobu odżywiania, stanu zdrowia i współwystępujących zaburzeń.

Współwystępowanie BED i otyłości może dodatkowo zwiększać ryzyko problemów metabolicznych i sercowo-naczyniowych. Nie należy jednak zakładać, że każda osoba z BED rozwinie te powikłania.

Rozpoznanie stawia specjalista na podstawie wywiadu i oceny wzorca jedzenia, objawów psychicznych oraz wpływu napadów na codzienne życie. Może to być psychiatra, psycholog kliniczny lub specjalista zajmujący się zaburzeniami odżywiania.

Podczas konsultacji ważne są informacje dotyczące:

1. częstotliwości i przebiegu napadów;
2. poczucia utraty kontroli nad jedzeniem;
3. emocji pojawiających się przed napadem i po nim;
4. występowania zachowań kompensacyjnych;
5. restrykcyjnych diet i pomijania posiłków;
6. wpływu objawów na relacje, pracę, naukę i samopoczucie;
7. współwystępujących problemów, takich jak depresja lub zaburzenia lękowe.

W zależności od potrzeb lekarz może zlecić badania oceniające stan zdrowia fizycznego, np. parametry metaboliczne. Nie istnieje jedno badanie krwi ani internetowy test, który samodzielnie potwierdza BED.

Warto zgłosić się po pomoc również wtedy, gdy napady występują rzadziej niż raz w tygodniu, ale wiążą się z cierpieniem psychicznym lub poczuciem utraty kontroli. Nie trzeba czekać na spełnienie wszystkich kryteriów diagnostycznych, aby skonsultować problem.

Podstawą leczenia BED jest praca nad wzorcem jedzenia, emocjami i czynnikami podtrzymującymi napady. Zalecenia NICE wskazują przede wszystkim na ukierunkowaną samopomoc z pomocą specjalisty oraz terapię poznawczo-behawioralną dotyczącą zaburzeń odżywiania (CBT-ED).

1. Terapia poznawczo-behawioralna (CBT-ED)

CBT-ED pomaga rozpoznawać myśli, emocje i sytuacje, które poprzedzają napady, a następnie zmieniać schematy zachowania utrwalające problem.

W trakcie terapii osoba może pracować nad:

1. rozpoznawaniem emocjonalnych i sytuacyjnych wyzwalaczy napadów;
2. regularnością posiłków i przekąsek;
3. ograniczaniem restrykcyjnych zasad żywieniowych;
4. rozpoznawaniem sygnałów głodu i sytości;
5. sposobami radzenia sobie z napięciem bez wykorzystywania jedzenia;
6. negatywnymi przekonaniami dotyczącymi wyglądu i własnej wartości;
7. zapobieganiem nawrotom napadów.

Terapia może odbywać się indywidualnie lub w grupie. Jej celem jest przede wszystkim ograniczenie napadów i poprawa funkcjonowania psychicznego, a nie szybka redukcja masy ciała.

2. Samopomoc wspierana przez specjalistę

Wytyczne NICE zalecają dorosłym z BED możliwość skorzystania z ukierunkowanego programu samopomocowego, opartego na materiałach poznawczo-behawioralnych i uzupełnionego krótkimi spotkaniami wspierającymi ze specjalistą.

Taki program pomaga m.in. monitorować zachowania żywieniowe, planować regularne posiłki i rozpoznawać sytuacje sprzyjające napadom. Jeśli ta forma pomocy nie jest odpowiednia lub nie przynosi poprawy, można rozważyć terapię CBT-ED w grupie albo indywidualnie.

3. Regularne posiłki i praca nad nawykami

Ważnym elementem leczenia jest przywracanie regularnego rytmu jedzenia. Pominięte posiłki i restrykcyjne diety mogą zwiększać głód oraz ryzyko kolejnego napadu.

Dlatego podczas terapii zaleca się zwykle:

1. ustalenie przewidywalnego planu posiłków i przekąsek;
2. unikanie długich przerw w jedzeniu;
3. rezygnację z karania się głodówką po napadzie;
4. ograniczenie sztywnych zakazów żywieniowych;
5. obserwowanie związku między emocjami, sytuacjami i napadami.

Wytyczne NICE podkreślają, że podczas leczenia BED nie należy podejmować prób odchudzania poprzez restrykcyjne diety, ponieważ mogą one wyzwalać kolejne napady.

4. Farmakoterapia

Leki mogą być rozważane w wybranych przypadkach, np. przy współwystępującej depresji lub zaburzeniach lękowych. Nie powinny jednak stanowić jedynej metody leczenia BED.

O zastosowaniu farmakoterapii decyduje lekarz po ocenie objawów, stanu zdrowia i innych przyjmowanych preparatów. Podstawowe znaczenie ma praca nad mechanizmami napadów i utrwalonymi zachowaniami żywieniowymi.

Poprawa jest możliwa. U wielu osób leczenie pozwala ograniczyć, a nawet wyeliminować napady objadania się. Ważne jest jednak systematyczne rozwijanie umiejętności radzenia sobie z emocjami, utrzymywanie regularnego sposobu odżywiania i rozpoznawanie sytuacji zwiększających ryzyko nawrotu.

Powrót napadów nie oznacza, że leczenie nie ma sensu. Może wskazywać na potrzebę ponownej oceny sytuacji, dostosowania terapii lub dodatkowego wsparcia.

Warto również pamiętać, że celem leczenia nie jest wyłącznie zmiana masy ciała. Istotne jest ograniczenie cierpienia psychicznego, poprawa relacji z jedzeniem i odzyskanie kontroli nad codziennym funkcjonowaniem.

Konsultacja ze specjalistą jest wskazana, gdy napady objadania się powtarzają, towarzyszy im poczucie utraty kontroli, a po jedzeniu pojawiają się wstyd, poczucie winy lub obniżony nastrój.

Nie trzeba czekać, aż problem wpłynie na masę ciała lub doprowadzi do powikłań zdrowotnych. BED może występować u osób o różnej sylwetce, dlatego wygląd nie powinien decydować o tym, czy ktoś otrzyma pomoc.

Jeżeli napadom towarzyszą zachowania kompensacyjne, takie jak prowokowanie wymiotów, głodówki lub nadużywanie środków przeczyszczających, należy poinformować o tym specjalistę. Może to wskazywać na inne zaburzenie odżywiania, np. bulimię. W przypadku bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia, w tym ryzyka samobójczego, należy skorzystać z pilnej pomocy medycznej.