Zaburzenia odżywiania – rodzaje, przyczyny, objawy i leczenie

1. Czym są? Zaburzeniami, które wpływają na sposób jedzenia, stosunek do pożywienia, masy ciała lub wyglądu, a także na codzienne funkcjonowanie.
2. Jakie są ich rodzaje? Najczęściej wymienia się anoreksję, bulimię, BED, ARFID oraz inne określone zaburzenia odżywiania (OSFED).
3. Jakie są objawy? Mogą obejmować restrykcyjne jedzenie, napady objadania się, prowokowanie wymiotów, lęk przed przytyciem, unikanie posiłków i silne poczucie winy związane z jedzeniem.
4. Co je powoduje? Nie ma jednej przyczyny. Znaczenie mogą mieć czynniki biologiczne, genetyczne, psychologiczne i społeczne.
5. Kto może zachorować? Osoby w różnym wieku, niezależnie od płci i masy ciała. Wygląd nie pozwala wiarygodnie ocenić, czy ktoś zmaga się z zaburzeniem odżywiania.
6. Jak wygląda leczenie? Zależnie od rozpoznania obejmuje psychoterapię, opiekę medyczną, wsparcie dietetyczne i czasami farmakoterapię.

Zaburzenia odżywiania różnią się charakterystycznymi zachowaniami, przyczynami unikania jedzenia lub sposobem reagowania na emocje. Nie wszystkie dotyczą lęku przed przytyciem czy niezadowolenia z wyglądu. W niektórych, takich jak ARFID, ograniczanie jedzenia wynika z innych trudności, np. nadwrażliwości sensorycznej lub lęku przed zakrztuszeniem się.

Poszczególne diagnozy mają odrębne kryteria kliniczne. Tabela przedstawia ich podstawowe cechy, ale nie wystarcza do samodzielnego rozpoznania.

Anoreksja wiąże się z ograniczaniem jedzenia, które może prowadzić do znacznego niedożywienia. Często towarzyszą jej silny lęk przed przyrostem masy ciała, nadmierne skupienie na wyglądzie i trudności z realistyczną oceną własnej sylwetki.

Osoba chorująca może pomijać posiłki, eliminować kolejne grupy produktów lub nadmiernie ćwiczyć. Niekiedy ukrywa skalę trudności albo przekonuje otoczenie, że je wystarczająco dużo.

Anoreksja nie jest jedynie dietą ani świadomym dążeniem do szczupłej sylwetki. Może prowadzić do zaburzeń pracy serca, osłabienia, problemów hormonalnych i utraty gęstości kości. Niedożywienie wpływa również na koncentrację, nastrój i zdolność podejmowania decyzji.

Ważne jest także to, że poważne zaburzenia odżywiania nie zawsze wiążą się z bardzo niską masą ciała. Istnieją postacie atypowej anoreksji, w których występują charakterystyczne objawy i znaczne ograniczenia jedzenia, mimo że masa ciała nie jest niska.

Bulimia obejmuje nawracające epizody objadania się, podczas których osoba odczuwa utratę kontroli nad jedzeniem. Po takim epizodzie może próbować zapobiec przyrostowi masy ciała przez prowokowanie wymiotów, stosowanie środków przeczyszczających, głodzenie się lub nadmierne ćwiczenia.

Często pojawiają się wstyd, poczucie winy i obawa przed oceną. Osoba może zachowywać się tak, by otoczenie nie zauważyło problemu. Masa ciała może mieścić się w typowym zakresie, dlatego wygląd nie pozwala wykluczyć bulimii.

Powtarzające się wymioty lub nadużywanie środków przeczyszczających mogą prowadzić m.in. do odwodnienia, zaburzeń elektrolitowych, problemów stomatologicznych i zaburzeń rytmu serca.

BED, czyli binge eating disorder, polega na nawracających napadach objadania się połączonych z poczuciem utraty kontroli. Osoba może jeść szybko, mimo braku głodu, kontynuować jedzenie aż do nieprzyjemnego przepełnienia lub jeść w samotności z powodu wstydu.

Po epizodzie mogą pojawić się poczucie winy, smutek i obrzydzenie do siebie. W przeciwieństwie do bulimii BED nie charakteryzuje się regularnymi zachowaniami kompensacyjnymi, takimi jak prowokowanie wymiotów czy głodzenie się w celu przeciwdziałania skutkom napadu.

BED nie jest tym samym co sporadyczne przejedzenie się. O rozpoznaniu decydują powtarzalność epizodów, utrata kontroli, towarzyszące objawy i wpływ problemu na funkcjonowanie.

ARFID to zaburzenie, w którym osoba ogranicza ilość lub różnorodność jedzenia z powodów innych niż dążenie do szczupłej sylwetki. Może unikać pokarmów ze względu na ich teksturę, zapach lub wygląd, mieć niewielkie zainteresowanie jedzeniem albo bać się zakrztuszenia, wymiotów czy bólu po posiłku.

Sama wybiórczość pokarmowa nie oznacza ARFID. Diagnoza jest rozważana wtedy, gdy ograniczenia prowadzą np. do niedoborów żywieniowych, znaczącej utraty masy ciała, problemów z prawidłowym wzrastaniem albo poważnych trudności w jedzeniu poza domem.

OSFED to kategoria obejmująca problemy, które powodują istotne cierpienie lub pogorszenie funkcjonowania, ale nie spełniają wszystkich kryteriów konkretnego zaburzenia. Może obejmować m.in. atypową anoreksję czy postacie bulimii lub BED, w których objawy występują rzadziej niż wymagają tego kryteria pełnego rozpoznania. Nie oznacza to, że problem jest błahy lub nie wymaga leczenia.

Ortoreksja to określenie nadmiernego skupienia na jedzeniu postrzeganym jako zdrowe lub „czyste”. Może prowadzić do sztywnych reguł żywieniowych, lęku przed określonymi produktami, niedoborów i unikania sytuacji społecznych związanych z jedzeniem. Warto jednak zaznaczyć, że ortoreksja nie jest odrębnym, ustandaryzowanym rozpoznaniem w klasyfikacjach DSM-5-TR ani ICD-11. Jej objawy wymagają indywidualnej oceny, zwłaszcza gdy ograniczenia wpływają na zdrowie i codzienne życie.

Objawy zależą od rodzaju zaburzenia. Mogą dotyczyć zachowania przy jedzeniu, myśli i emocji, ale także zdrowia fizycznego. Nie muszą występować wszystkie jednocześnie, a pojedynczy sygnał nie przesądza o diagnozie.

Objawy związane z jedzeniem i zachowaniem

Niepokój mogą wzbudzić m.in.:

1. coraz większe ograniczanie ilości jedzenia lub eliminowanie kolejnych produktów bez wskazań medycznych;
2. pomijanie posiłków, ukrywanie jedzenia lub podawanie nieprawdziwych informacji o tym, co i kiedy zostało zjedzone;
3. nawracające napady objadania się i poczucie utraty kontroli;
4. prowokowanie wymiotów lub nadużywanie środków przeczyszczających;
5. nadmierne ćwiczenia, zwłaszcza gdy służą „odpracowaniu” jedzenia lub wywołują silny lęk, jeśli nie można ich wykonać;
6. unikanie wspólnych posiłków i spotkań, podczas których jedzenie jest częścią wydarzenia;
7. spędzanie dużej ilości czasu na planowaniu posiłków, kontrolowaniu składu produktów lub sprawdzaniu masy ciała.

Objawy psychiczne i emocjonalne

Zaburzeniom odżywiania mogą towarzyszyć:

1. silny lęk przed przytyciem lub poczucie, że własna wartość zależy od wyglądu;
2. uporczywe myśli o jedzeniu, kaloriach, masie ciała lub kształcie sylwetki;
3. wstyd, poczucie winy i samokrytyka po posiłkach;
4. trudności z regulowaniem emocji i wykorzystywanie jedzenia do radzenia sobie z napięciem;
5. lęk przed określonymi produktami lub konsekwencjami jedzenia;
6. wycofanie społeczne, drażliwość, obniżony nastrój lub nasilony niepokój.

Nie wszystkie zaburzenia odżywiania wiążą się z niezadowoleniem z wyglądu. W ARFID na pierwszy plan mogą wysuwać się np. wrażliwość sensoryczna albo lęk przed zakrztuszeniem.

Objawy fizyczne

Nieprawidłowe odżywianie i zachowania kompensacyjne mogą prowadzić do:

1. osłabienia, zawrotów głowy i omdleń;
2. uczucia zimna, zmęczenia i problemów z koncentracją;
3. dolegliwości żołądkowo-jelitowych, np. zaparć, wzdęć lub bólu brzucha;
4. zaburzeń hormonalnych, zmian miesiączkowania lub opóźnienia dojrzewania;
5. kołatania serca i zaburzeń elektrolitowych;
6. problemów stomatologicznych w następstwie częstych wymiotów;
7. niedoborów składników odżywczych i osłabienia kości.

Niektóre powikłania mogą wystąpić bez widocznej zmiany masy ciała. Dlatego brak skrajnej niedowagi nie oznacza, że zdrowie osoby jest bezpieczne.

Nie ma jednej przyczyny zaburzeń odżywiania. Najczęściej rozwijają się w wyniku współdziałania czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych. Nie można ich sprowadzać do próżności, braku silnej woli ani błędów wychowawczych.

Do czynników zwiększających podatność mogą należeć:

1. Czynniki biologiczne i genetyczne. Występowanie zaburzeń odżywiania lub innych problemów psychicznych w rodzinie może zwiększać ryzyko. Znaczenie mają również procesy związane z regulacją apetytu, emocji i reakcji na stres.
2. Czynniki psychologiczne. Perfekcjonizm, niska samoocena, trudności w regulowaniu emocji, lęk lub nadmierna potrzeba kontroli mogą sprzyjać rozwojowi niektórych zaburzeń.
3. Doświadczenia i relacje. Krytykowanie wyglądu, presja dotycząca masy ciała, odrzucenie przez rówieśników, przemoc lub inne trudne wydarzenia mogą zwiększać podatność części osób. Nie oznacza to, że każde trudne doświadczenie prowadzi do zaburzenia.
4. Środowisko społeczne i kulturowe. Presja na szczupłą sylwetkę, porównywanie się z innymi, restrykcyjne trendy żywieniowe oraz środowiska, w których wygląd lub masa ciała odgrywają szczególnie dużą rolę, mogą nasilać ryzyko.
5. Inne problemy zdrowotne. Zaburzenia odżywiania mogą współwystępować m.in. z depresją, zaburzeniami lękowymi i zaburzeniami obsesyjno-kompulsyjnymi.

Czynniki ryzyka nie przesądzają o zachorowaniu. Nie każda osoba z niską samooceną lub trudnymi doświadczeniami rozwinie zaburzenie odżywiania, a choroba może pojawić się również bez jednego łatwego do wskazania czynnika wyzwalającego.

Rozpoznanie stawia specjalista na podstawie wywiadu, oceny zachowań żywieniowych, stanu psychicznego i zdrowia fizycznego. W zależności od sytuacji może to być psychiatra, psycholog kliniczny lub zespół specjalizujący się w zaburzeniach odżywiania. Często potrzebna jest również konsultacja lekarza i dietetyka klinicznego.

W diagnostyce uwzględnia się m.in.:

1. sposób jedzenia i zmiany, które zaszły w ostatnim czasie;
2. częstotliwość napadów objadania się lub zachowań kompensacyjnych;
3. obawy dotyczące masy ciała, wyglądu albo określonych produktów;
4. wpływ objawów na relacje, pracę, naukę i codzienne funkcjonowanie;
5. historię zmian masy ciała i wzrastania u dzieci oraz nastolatków;
6. stan fizyczny i możliwe powikłania, np. odwodnienie, niedożywienie lub zaburzenia elektrolitowe;
7. współwystępujące problemy psychiczne i stosowanie substancji psychoaktywnych.

W zależności od objawów lekarz może zlecić badania laboratoryjne, ocenę parametrów życiowych lub badania kardiologiczne. Nie należy opierać diagnozy wyłącznie na BMI, masie ciała ani wyniku internetowego testu. Wytyczne NICE podkreślają, że pojedynczy pomiar nie powinien decydować o tym, czy osoba potrzebuje leczenia.

Leczenie zależy od rodzaju zaburzenia, nasilenia objawów, stanu fizycznego i potrzeb danej osoby. Często wymaga współpracy kilku specjalistów. Celem jest nie tylko poprawa sposobu odżywiania, lecz także zmniejszenie cierpienia psychicznego, praca nad mechanizmami podtrzymującymi problem oraz zapobieganie powikłaniom i nawrotom.

Psychoterapia

Psychoterapia jest ważnym elementem leczenia wielu zaburzeń odżywiania. Jej forma zależy od rozpoznania, wieku i potrzeb pacjenta. Może pomagać w pracy nad lękiem związanym z jedzeniem, obrazem własnego ciała, napadami objadania się, impulsywnością lub trudnościami w regulowaniu emocji.

W zależności od problemu wykorzystuje się m.in. terapię poznawczo-behawioralną ukierunkowaną na zaburzenia odżywiania oraz podejścia rodzinne, szczególnie w leczeniu dzieci i nastolatków. W BED i bulimii elementem leczenia może być również odpowiednio prowadzony program samopomocowy.

Zobacz powiązany kurs

Zobacz powiązany kurs

Opieka medyczna i wsparcie żywieniowe

Przy niedożywieniu lub innych powikłaniach konieczna może być stabilizacja stanu zdrowia i stopniowe przywracanie odpowiedniego odżywienia. Plan żywieniowy powinien być dostosowany do stanu pacjenta i prowadzony w razie potrzeby w ramach opieki specjalistycznej.

W leczeniu anoreksji odzyskanie odpowiedniego stanu odżywienia jest ważnym celem, ale nie zastępuje pracy psychologicznej. W bulimii i BED istotne bywa również ustabilizowanie regularności posiłków i ograniczenie cyklu restrykcji, napadów objadania się i zachowań kompensacyjnych.

Farmakoterapia

Leki mogą być stosowane w określonych sytuacjach, np. w leczeniu współwystępującej depresji lub zaburzeń lękowych albo jako element terapii niektórych zaburzeń odżywiania. Ich rola zależy od rozpoznania. Farmakoterapia nie powinna być jedyną formą leczenia anoreksji, bulimii ani BED; decyzję o zastosowaniu leków podejmuje lekarz.

Leczenie szpitalne

Hospitalizacja może być konieczna, jeśli zaburzenie prowadzi do poważnego niedożywienia, odwodnienia, istotnych zaburzeń elektrolitowych, zagrożenia niewydolnością narządów lub innego stanu wymagającego pilnej opieki medycznej. Może być potrzebna także wtedy, gdy ryzyko samobójcze jest wysokie.

Powrót do zdrowia jest możliwy, ale przebieg leczenia jest indywidualny. Niektóre osoby uzyskują znaczną poprawę w stosunkowo krótkim czasie, inne potrzebują dłuższej terapii i pomocy w radzeniu sobie z nawrotami. Wczesne rozpoznanie i rozpoczęcie leczenia zwiększają szansę na poprawę oraz mogą ograniczać ryzyko powikłań.

Nawet jeśli objawy nie są widoczne dla otoczenia albo osoba nie ma niskiej masy ciała, warto potraktować problem poważnie. Wstyd, lęk przed oceną lub przekonanie, że trudności nie są „wystarczająco poważne”, mogą opóźniać szukanie pomocy.

Warto skonsultować się ze specjalistą, gdy jedzenie zaczyna wywoływać silny lęk lub poczucie winy, pojawiają się restrykcje, napady objadania się, zachowania kompensacyjne albo unikanie spotkań związanych z posiłkami. Nie trzeba czekać na znaczną zmianę masy ciała ani na pojawienie się powikłań fizycznych.

Pilnej oceny medycznej wymagają m.in. omdlenia, kołatanie serca, znaczne osłabienie, objawy odwodnienia, powtarzające się wymioty lub podejrzenie poważnego niedożywienia. Jeśli istnieje bezpośrednie zagrożenie życia albo zdrowia, należy zadzwonić pod 112 lub 999. Dorośli w kryzysie psychicznym mogą skorzystać z bezpłatnego, całodobowego Telefonicznego Centrum Wsparcia pod numerem 800 70 2222.