Pica – czym jest zaburzenie polegające na jedzeniu niejadalnych substancji?

1. Czym jest? Zaburzeniem odżywiania charakteryzującym się powtarzającym się jedzeniem substancji niejadalnych lub pozbawionych wartości odżywczej.
2. Co jedzą osoby z pica? Między innymi ziemię, glinę, kredę, papier, włosy, lód, surową skrobię, piasek lub fragmenty farby.
3. Jak długo muszą utrzymywać się objawy? W kryteriach DSM-5-TR uwzględnia się uporczywe spożywanie takich substancji przez co najmniej miesiąc.
4. Kto może zachorować? Dzieci, młodzież i dorośli. Pica może występować również w ciąży oraz współwystępować m.in. z zaburzeniami ze spektrum autyzmu i niepełnosprawnością intelektualną.
5. Co może ją powodować? Dokładne przyczyny nie są znane. Zjawisko bywa związane z niedoborem żelaza lub cynku, ciążą oraz niektórymi zaburzeniami rozwojowymi i psychicznymi.
6. Jakie niesie zagrożenia? Zatrucia, zakażenia pasożytnicze, zadławienie, uszkodzenia zębów, niedrożność jelit i niedobory składników odżywczych.
7. Jak wygląda leczenie? Obejmuje ustalenie przyczyny, leczenie ewentualnych niedoborów i powikłań oraz oddziaływania behawioralne dostosowane do potrzeb pacjenta.

Pica może przyjmować różne postacie. Rodzaj spożywanej substancji zależy m.in. od wieku, dostępności danego materiału i indywidualnych preferencji. Niektóre osoby jedzą jeden określony rodzaj substancji, inne sięgają po kilka różnych materiałów.

W zależności od spożywanego produktu stosuje się także odrębne nazwy opisujące konkretne formy tego zachowania.

Do innych materiałów, które mogą być spożywane w przebiegu pica, należą papier, karton, kreda, piasek, mydło, tkaniny, popiół, węgiel, fragmenty farby i metalu. Nie wszystkie te substancje są równie niebezpieczne, ale każda może wiązać się z określonym ryzykiem zdrowotnym.

Najbardziej charakterystycznym objawem jest powtarzające się spożywanie substancji, które nie są przeznaczone do jedzenia. Osoba może odczuwać silną potrzebę sięgania po określony materiał, a czasami ukrywać takie zachowanie przed otoczeniem z powodu wstydu lub obawy przed oceną.

Warto zwrócić uwagę na kilka sygnałów:

1. Uporczywe spożywanie niejadalnych substancji

Osoba regularnie zjada materiały, które nie stanowią żywności. Może to robić w określonych sytuacjach, np. podczas stresu, nudy lub samotności, ale nie zawsze istnieje wyraźny czynnik wyzwalający.

Samo zainteresowanie nietypową substancją czy jednorazowe przypadkowe połknięcie przedmiotu nie oznacza pica. Istotne jest powtarzanie zachowania i jego utrzymywanie się w czasie.

2. Silna potrzeba jedzenia konkretnego materiału

Niektóre osoby odczuwają wyraźną ochotę na określoną substancję, np. lód, ziemię, kredę lub skrobię. Mogą aktywnie jej poszukiwać, przechowywać ją w domu albo odczuwać dyskomfort, kiedy nie mają do niej dostępu.

Warto jednak rozróżnić samo łaknienie od rozpoznania zaburzenia. W kryteriach diagnostycznych zasadnicze znaczenie ma rzeczywiste, uporczywe spożywanie niejadalnych substancji, a nie wyłącznie pojawiająca się ochota.

3. Ukrywanie zachowania

Osoba może spożywać niejadalne materiały w samotności, nie mówić o tym bliskim lub zaprzeczać, że je zjada. W przypadku dzieci opiekunowie mogą zauważyć, że znikają fragmenty papieru, kredki, ziemia z doniczek albo inne przedmioty znajdujące się w zasięgu dziecka.

Ukrywanie zachowania nie jest jednak koniecznym kryterium pica. Niektóre osoby nie odczuwają wstydu, inne nie są świadome, że ich nawyk może stanowić problem zdrowotny.

4. Objawy wynikające ze spożywania niejadalnych materiałów

W zależności od rodzaju i ilości połykanej substancji mogą wystąpić:

1. bóle brzucha, nudności i wymioty;
2. zaparcia i wzdęcia;
3. trudności z połykaniem lub zadławienia;
4. uszkodzenia zębów i dziąseł;
5. osłabienie i zmęczenie związane z niedoborami;
6. objawy zatrucia lub zakażenia.

Niektóre powikłania rozwijają się stopniowo, dlatego brak dolegliwości bezpośrednio po spożyciu substancji nie oznacza, że zachowanie jest bezpieczne.

Nie każde wkładanie przedmiotów do ust lub sporadyczne spożywanie nietypowych substancji oznacza zaburzenie. W diagnostyce istotny jest wiek, etap rozwoju, częstotliwość zachowania, kontekst kulturowy oraz jego konsekwencje.

Według kryteriów DSM-5-TR rozpoznanie pica wymaga spełnienia następujących warunków:

1. Uporczywego spożywania substancji nieodżywczych i niejadalnych przez co najmniej miesiąc.
2. Zachowanie jest nieadekwatne do etapu rozwoju danej osoby.
3. Spożywanie tych substancji nie jest elementem praktyki kulturowej ani społecznie akceptowanego zwyczaju.
4. Jeżeli występuje w przebiegu innego zaburzenia lub stanu zdrowia, jest na tyle nasilone, że wymaga osobnej uwagi klinicznej.

Pica nie jest rozpoznawana u dzieci poniżej 2. roku życia. W tym wieku wkładanie przedmiotów do ust i sporadyczne ich połykanie może być częścią naturalnego poznawania otoczenia. Nie oznacza to, że można ignorować zagrożenie – małe przedmioty, substancje chemiczne i inne niebezpieczne materiały nadal wymagają zabezpieczenia przed dzieckiem.

Pica może być mylona z typowymi zachowaniami rozwojowymi, wybiórczością pokarmową lub ARFID. Różnice dotyczą przede wszystkim rodzaju spożywanych substancji, mechanizmu zachowania i jego konsekwencji.

Ważne jest również odróżnienie pica od celowego połykania przedmiotów w celu samookaleczenia lub wywołania określonych objawów chorobowych. Takie zachowanie wymaga odrębnej oceny klinicznej.

Dokładne przyczyny pica nie zostały poznane. Zaburzenie może mieć związek z czynnikami biologicznymi, niedoborami żywieniowymi, ciążą, uwarunkowaniami rozwojowymi i problemami psychicznymi. Nie ma jednego mechanizmu, który wyjaśniałby wszystkie przypadki.

1. Niedobór żelaza i innych składników mineralnych

Jednym z najczęściej opisywanych związków jest współwystępowanie pica z niedoborem żelaza i niedokrwistością z niedoboru żelaza. U niektórych osób nietypowe łaknienie, np. ochota na lód lub ziemię, pojawia się właśnie w takich okolicznościach.

Pica może być również związana z niedoborem cynku. Nie oznacza to jednak, że każda osoba spożywająca niejadalne substancje ma niedobory ani że niedobór określonego składnika zawsze jest bezpośrednią przyczyną zachowania.

Warto też pamiętać o możliwym mechanizmie odwrotnym: spożywanie niektórych substancji, np. gliny, może utrudniać wchłanianie żelaza i cynku, a tym samym pogłębiać niedobory.

2. Ciąża

Pica może pojawić się również w ciąży. Niektóre kobiety odczuwają wtedy potrzebę spożywania lodu, ziemi, gliny lub skrobi.

Zjawisko bywa obserwowane u kobiet z niedoborem żelaza, ale dokładny związek między ciążą, niedoborami a nietypowymi zachowaniami żywieniowymi nie został w pełni wyjaśniony. Nie należy więc zakładać, że każda taka zachcianka jest skutkiem niedoboru żelaza.

Spożywanie niejadalnych substancji w ciąży wymaga konsultacji z lekarzem lub położną. Niektóre materiały mogą zawierać metale ciężkie, pasożyty lub inne zanieczyszczenia, które zagrażają zdrowiu kobiety i rozwijającego się dziecka.

3. Zaburzenia neurorozwojowe i inne problemy psychiczne

Pica częściej występuje u osób z niektórymi zaburzeniami neurorozwojowymi, w tym ze spektrum autyzmu i niepełnosprawnością intelektualną. Może współwystępować również z innymi problemami psychicznymi, np. schizofrenią lub zaburzeniem obsesyjno-kompulsyjnym.

Nie oznacza to jednak, że osoby z tymi rozpoznaniami automatycznie mają pica. Związek jest statystyczny, a przyczyny zachowania mogą być różne. W takich przypadkach szczególnie ważne jest sprawdzenie, czy spożywanie niejadalnych substancji wymaga osobnej interwencji.

Zobacz powiązany kurs

4. Czynniki behawioralne i środowiskowe

Na utrzymywanie się zachowania mogą wpływać również indywidualne doświadczenia, dostępność określonych materiałów i reakcje otoczenia. U niektórych osób znaczenie może mieć przyjemność związana z teksturą lub smakiem danej substancji.

W przypadku dzieci ważne jest także zabezpieczenie otoczenia i ograniczenie dostępu do materiałów, które mogą zostać połknięte. Nie zastępuje to diagnozy, ale może zmniejszać ryzyko przypadkowego lub powtarzającego się spożywania niebezpiecznych przedmiotów.

Zagrożenia związane z pica zależą od rodzaju spożywanej substancji, jej ilości, częstotliwości jedzenia i ewentualnych zanieczyszczeń. Niektóre materiały powodują głównie dolegliwości trawienne, inne mogą prowadzić do poważnych zatruć lub uszkodzeń narządów.

Szczególnie niebezpieczne może być spożywanie farby zawierającej ołów, ziemi zanieczyszczonej pasożytami lub ostrych przedmiotów. Niektóre powikłania mogą rozwijać się bez natychmiastowych objawów, dlatego ważne jest ustalenie, co i w jakiej ilości zostało połknięte.

Rozpoznanie pica opiera się przede wszystkim na wywiadzie i ocenie zachowania. Nie istnieje jedno badanie laboratoryjne, które samodzielnie potwierdzałoby zaburzenie. Lekarz musi ustalić, jakie substancje są spożywane, jak często występuje to zachowanie, jak długo się utrzymuje i czy jest adekwatne do wieku oraz etapu rozwoju.

Podczas konsultacji specjalista może zapytać:

1. Jakie niejadalne substancje są spożywane?
2. Od jak dawna występuje takie zachowanie?
3. Jak często i w jakich okolicznościach dochodzi do ich spożywania?
4. Czy osoba odczuwa silną potrzebę jedzenia określonego materiału?
5. Czy pojawiają się bóle brzucha, zaparcia, nudności lub inne objawy?
6. Czy występują choroby współistniejące lub ograniczenia żywieniowe?

Zakres diagnostyki zależy od spożywanego materiału i stanu pacjenta. Może obejmować:

1. morfologię krwi oraz ocenę gospodarki żelazowej, np. poziomu ferrytyny;
2. oznaczenie poziomu cynku, jeżeli istnieją wskazania;
3. badanie stężenia ołowiu we krwi, jeśli osoba spożywała fragmenty farby lub materiały mogące zawierać ten metal;
4. badania w kierunku zakażeń pasożytniczych, jeśli dochodziło do jedzenia zanieczyszczonej ziemi lub kału;
5. badania obrazowe, jeśli istnieje podejrzenie niedrożności przewodu pokarmowego lub połknięcia niebezpiecznego przedmiotu.

Nie wszystkie badania są potrzebne w każdym przypadku. Lekarz dobiera je do rodzaju spożywanych substancji i możliwych powikłań.

Nie ma jednej metody leczenia odpowiedniej dla wszystkich osób z pica. Postępowanie zależy od przyczyny zachowania, rodzaju spożywanych substancji, wieku pacjenta i ewentualnych powikłań. Zwykle konieczne jest połączenie opieki medycznej z oddziaływaniami behawioralnymi.

1. Leczenie niedoborów i powikłań zdrowotnych

Jeżeli diagnostyka wykaże niedobór żelaza lub cynku, lekarz może zalecić odpowiednie leczenie. W przypadku zatrucia, zakażenia lub niedrożności przewodu pokarmowego konieczne jest postępowanie ukierunkowane na konkretne powikłanie.

Nie należy samodzielnie przyjmować dużych dawek żelaza ani innych suplementów tylko dlatego, że pojawia się nietypowa ochota na określony materiał. Najpierw trzeba ustalić, czy rzeczywiście występuje niedobór i jaka jest jego przyczyna.

2. Terapia behawioralna

U części osób pomocne mogą być interwencje behawioralne, których celem jest ograniczenie spożywania niebezpiecznych substancji i rozwijanie bezpieczniejszych zachowań.

Plan może obejmować:

1. rozpoznanie sytuacji, w których najczęściej pojawia się zachowanie;
2. ograniczenie dostępu do spożywanych materiałów;
3. wzmacnianie bezpiecznych zachowań żywieniowych;
4. uczenie alternatywnych sposobów reagowania na potrzebę sięgania po określoną substancję;
5. edukację pacjenta i opiekunów na temat zagrożeń.

W przypadku dzieci z zaburzeniami neurorozwojowymi sposób pracy powinien być dostosowany do ich możliwości komunikacyjnych i rozwojowych. Dowody dotyczące skuteczności poszczególnych metod behawioralnych są jednak ograniczone, dlatego postępowanie wymaga indywidualnego planu.

3. Zmiana środowiska i wsparcie bliskich

Ważnym elementem postępowania jest ograniczenie dostępu do substancji, które osoba spożywa. W przypadku dzieci może to oznaczać zabezpieczenie farb, środków chemicznych, ziemi z doniczek, drobnych przedmiotów i innych potencjalnie niebezpiecznych materiałów.

Bliscy powinni reagować spokojnie i bez zawstydzania. Ukrywanie zachowania z powodu wstydu może utrudniać diagnostykę, dlatego istotne jest stworzenie warunków, w których osoba może otwarcie powiedzieć o swoich doświadczeniach.

4. Czy pica leczy się lekami?

Nie ma jednego leku, który stanowiłby standardową metodę leczenia pica u wszystkich pacjentów. Farmakoterapia może być rozważana w określonych przypadkach, np. gdy zaburzeniu towarzyszą inne problemy psychiczne lub rozwojowe. O jej zastosowaniu decyduje lekarz po ocenie całej sytuacji klinicznej.

Tak, szczególnie u niektórych dzieci zachowanie może z czasem osłabnąć lub ustąpić. Nie należy jednak zakładać, że problem rozwiąże się sam, zwłaszcza gdy dziecko regularnie zjada niebezpieczne materiały albo występują objawy niedożywienia, zatrucia czy zaburzeń rozwojowych.

U osób, u których pica wiąże się z niedoborem składników odżywczych, leczenie przyczyny może zmniejszyć nietypowe łaknienie. W innych przypadkach potrzebne może być dłuższe wsparcie behawioralne i medyczne.

Konsultacja lekarska jest wskazana za każdym razem, gdy pojawia się powtarzające się spożywanie substancji niejadalnych. Szczególnie ważne jest szybkie ustalenie przyczyny u dzieci, kobiet w ciąży i osób z chorobami współistniejącymi.

Pilnej pomocy wymaga połknięcie substancji toksycznej, ostrego lub dużego przedmiotu, a także podejrzenie zatrucia, zadławienia lub niedrożności przewodu pokarmowego. Nie należy czekać na pojawienie się objawów. W przypadku bezpośredniego zagrożenia zdrowia lub życia należy zadzwonić pod numer 112 lub 999.

Niepokojące objawy obejmują m.in. silny ból brzucha, powtarzające się wymioty, trudności z oddychaniem, drgawki, utratę przytomności lub znaczne osłabienie.