Mutyzm wybiórczy u dzieci – objawy, terapia i sposoby wsparcia dziecka

Mutyzm wybiórczy:

1. to zaburzenie lękowe, w którym dziecko mówi swobodnie w jednych sytuacjach, ale milczy w innych (np. w przedszkolu, szkole lub przy obcych osobach)
2. Według klasyfikacji DSM-5 trudności utrzymują się co najmniej miesiąc i wpływają na funkcjonowanie dziecka
3. nie wynika z braku umiejętności mówienia ani z „uporu dziecka”
4. najczęściej wiąże się z wysokim poziomem lęku społecznego
5. objawy mogą obejmować unikanie kontaktu wzrokowego, komunikację gestami, napięcie i wycofanie społeczne
6. wczesna diagnoza i odpowiednie wsparcie zwiększają szansę na poprawę funkcjonowania dziecka
7. terapia opiera się przede wszystkim na zmniejszaniu lęku oraz budowaniu poczucia bezpieczeństwa
8. kluczowe znaczenie ma współpraca rodziców, nauczycieli i terapeutów.

Mutyzm wybiórczy (ang. selective mutism) to zaburzenie lękowe diagnozowane najczęściej w dzieciństwie. Według klasyfikacji DSM-5 dziecko potrafi mówić i rozumie mowę, jednak w określonych sytuacjach społecznych konsekwentnie nie mówi, mimo że w innych okolicznościach komunikuje się swobodnie.

Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne (APA) wskazuje, że trudności nie wynikają z braku znajomości języka ani zaburzeń komunikacji o podłożu neurologicznym.

Najczęściej dzieci:

1. rozmawiają swobodnie w domu,
2. milczą w przedszkolu lub szkole,
3. unikają odpowiadania na pytania,
4. komunikują się gestami,
5. wydają się bardzo spięte lub wycofane.

Według organizacji Selective Mutism Association mutyzm wybiórczy jest silnie związany z lękiem społecznym i nadmiernym napięciem w sytuacjach interpersonalnych.

Objawy mutyzmu wybiórczego najczęściej pojawiają się między 3. a 5. rokiem życia, szczególnie po rozpoczęciu przedszkola lub szkoły.

Badania wskazują, że dziecko może funkcjonować zupełnie inaczej w domu niż poza nim. W bezpiecznym środowisku bywa rozmowne, spontaniczne i aktywne, natomiast w sytuacjach społecznych może całkowicie zamilknąć.

Dziecko mówi w domu, ale nie mówi w przedszkolu – czy to mutyzm wybiórczy?

To jeden z najbardziej charakterystycznych objawów mutyzmu wybiórczego.

Rodzice i nauczyciele często zauważają, że dziecko:

1. nie odpowiada nauczycielowi,
2. nie zgłasza swoich potrzeb,
3. unika kontaktu wzrokowego,
4. nie bierze udziału w zabawach grupowych,
5. reaguje napięciem podczas prób rozmowy,
6. komunikuje się szeptem lub gestami.

Tego typu zachowania nie są celowe. Dzieci z mutyzmem wybiórczym często chcą mówić, ale lęk uniemożliwia im swobodną komunikację. Tak samo jak dzieci z zaburzeniami lękowymi mają świadomość własnych ograniczeń i trudnych emocji, które wiążą się z uczestnictwem w różnych sytuacjach społecznych, jednak nie są w stanie samodzielnie poradzić sobie z problemem.

Do kryteriów diagnostycznych według klasyfikacji DSM-5 zaliczamy następujące:

1. brak mówienia obserwowalny jest tylko w określonych sytuacjach;
2. dziecko ma trudność w osiąganiu sukcesów edukacyjnych; 
3. brak możliwości wypowiadania się występuje dłużej niż od miesiąca; 
4. istnieje możliwość potwierdzenia, że dziecko zna i rozumie język; 
5. braku powstrzymywania się od aktywności werbalnej nie da się wyjaśnić wyłącznie towarzyszącymi zaburzeniami w komunikacji, takimi jak jąkanie czy wady wymowy;
6. niemówienie nie jest przejawem braku wiedzy dziecka.

Objawy mogą mieć różne nasilenie.Najczęściej spotykane jest:

1. unikanie kontaktu wzrokowego,
2. wycofanie społeczne,
3. silne napięcie podczas rozmowy,
4. trudności w relacjach z rówieśnikami,
5. zamrożenie ruchowe,
6. lęk przed oceną.

Niektóre dzieci sprawiają wrażenie „niewidocznych” w grupie i unikają zwracania na siebie uwagi. Mutyzm wybiórczy często współwystępuje z innymi zaburzeniami lękowymi (najczęściej fobią społeczną), a także z zaburzeniami czy opóźnieniem rozwoju.

Nie istnieje jedna przyczyna mutyzmu wybiórczego.

Specjaliści wskazują, że znaczenie mogą mieć:

1. cechy temperamentu,
2. wysoka wrażliwość,
3. lęk społeczny,
4. zaburzenia komunikacji i/lub uogólnione zaburzenia czy też opóźnienie rozwoju
5. trudności adaptacyjne,
6. czynniki środowiskowe,
7. wcześniejsze trudne doświadczenia.

Najważniejsze jest budowanie poczucia bezpieczeństwa i stopniowe zmniejszanie napięcia.

Specjaliści rekomendują:

1. spokojną komunikację,
2. unikanie presji,
3. docenianie małych prób komunikacji,
4. przewidywalne środowisko,
5. współpracę z nauczycielami,
6. wspieranie relacji społecznych.

Według Selective Mutism Association nadmierne naciski na dziecko mogą zwiększać lęk i utrudniać proces terapeutyczny.

Czego nie robić przy mutyzmie wybiórczym?

Eksperci podkreślają, że niektóre reakcje dorosłych mogą nasilać objawy.

Nie warto:

1. zmuszać dziecka do mówienia,
2. zawstydzać go przy innych,
3. karać za brak odpowiedzi,
4. porównywać z rówieśnikami,
5. wywoływać presji społecznej.

Zdaniem autorki kursu Mutyzm wybiórczy w praktyce terapeutycznej zmuszanie dziecka do mówienia zwykle prowadzi do wzrostu napięcia i poczucia zagrożenia.

Zobacz powiązany kurs

Terapia mutyzmu wybiórczego koncentruje się przede wszystkim na redukcji lęku i rozwijaniu poczucia bezpieczeństwa.

Proces terapeutyczny może obejmować:

1. pracę z emocjami,
2. ćwiczenia komunikacyjne,
3. techniki obniżające napięcie,
4. stopniowe oswajanie sytuacji społecznych,
5. współpracę z rodziną i szkołą.

Skuteczne wsparcie wymaga cierpliwości, systematyczności i dostosowania działań do możliwości dziecka. Coraz częściej stosuje się również podejścia oparte na terapii poznawczo-behawioralnej (CBT), szczególnie w pracy z lękiem społecznym.

Wiele dzieci przy odpowiednim wsparciu osiąga dużą poprawę funkcjonowania.

Specjaliści podkreślają, że bardzo ważne są:

1. szybka diagnoza,
2. regularna terapia,
3. współpraca rodziców i nauczycieli,
4. konsekwencja działań,
5. spokojne środowisko.

Według badań opublikowanych w „European Child & Adolescent Psychiatry” wczesna interwencja zwiększa szansę na poprawę komunikacji i funkcjonowania społecznego.

Warto skonsultować się ze specjalistą, jeśli:

1. dziecko od dłuższego czasu milczy poza domem,
2. trudności utrudniają funkcjonowanie,
3. dziecko nie komunikuje swoich potrzeb,
4. pojawia się silny lęk społeczny,
5. problem wpływa na edukację lub relacje.

Pomocni mogą być:

1. psycholog dziecięcy,
2. terapeuta,
3. psychiatra dziecięcy,
4. logopeda specjalizujący się w trudnościach komunikacyjnych.

Skuteczna terapia często wymaga współpracy kilku specjalistów.

Nieśmiałość i mutyzm wybiórczy mogą wyglądać podobnie, jednak nie są tym samym.

1. Selective Mutism Association (SMA), What is Selective Mutism, https://www.selectivemutism.org/what-is-sm/
2. American Psychiatric Association (APA). Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-5. 2013
3. Jamroska M. Mutyzm wybiórczej w praktyce terapeutycznej. https://crp.wroclaw.pl/kurs/mutyzm-wybiorczy-w-praktyce-terapeutycznej
4. Rozenek, E. B., Orlof, W., Nowicka, Z. M., Wilczyńska, K. & Waszkiewicz, N. (2020). Mutyzm wybiórczy – opis zaburzenia i etiologia: czy wybiórczy brak mowy jest zaledwie wierzchołkiem góry lodowej?. Psychiatria Polska, 54(2), 333–349. https://doi.org/10.12740/PP/OnlineFirst/108503