Demencja – czym jest i czym różni się od choroby Alzheimera?

1. Czym jest demencja? Zespołem objawów obejmujących pogorszenie pamięci, myślenia, komunikacji lub innych funkcji poznawczych, które utrudniają samodzielne życie.
2. Czym różni się od Alzheimera? Demencja to określenie zespołu objawów, a choroba Alzheimera to jedna z chorób, które mogą je wywoływać.
3. Jakie są pierwsze objawy? Powtarzanie pytań, zapominanie niedawnych wydarzeń, trudności ze znalezieniem słów, dezorientacja i problemy z wykonywaniem znanych czynności.
4. Jakie są rodzaje demencji? Do najczęstszych należą otępienie w przebiegu choroby Alzheimera, otępienie naczyniowe, otępienie z ciałami Lewy’ego i otępienie czołowo-skroniowe. Możliwe są również postacie mieszane.
5. Czy demencję można wyleczyć? Większości jej postaci nie można obecnie całkowicie wyleczyć. Można jednak łagodzić objawy, wspierać samodzielność i w wybranych przypadkach spowalniać postęp choroby.
6. Czy demencja jest naturalnym elementem starzenia? Nie. Pewne spowolnienie myślenia może towarzyszyć wiekowi, ale postępująca utrata zdolności do samodzielnego funkcjonowania wymaga diagnostyki.

Najważniejsza różnica dotyczy znaczenia tych pojęć. Demencja opisuje skutki zaburzeń funkcjonowania mózgu, natomiast choroba Alzheimera jest jednym ze schorzeń, które mogą do nich prowadzić.

Choroba Alzheimera odpowiada za około 60–70% przypadków demencji na świecie. Pozostałe przypadki mogą wiązać się z innymi chorobami, a u jednej osoby może współwystępować kilka przyczyn zaburzeń poznawczych.

W praktyce lekarze najpierw oceniają charakter zaburzeń poznawczych, a następnie próbują ustalić ich przyczynę. Jest to istotne, ponieważ różne choroby mogą wymagać innego leczenia i sposobu opieki.

Wczesne objawy demencji mogą rozwijać się stopniowo i początkowo być trudne do zauważenia. Często bliscy jako pierwsi dostrzegają, że dana osoba zachowuje się inaczej niż wcześniej, częściej zapomina o ustaleniach lub ma problem z wykonywaniem dobrze znanych czynności.

1. Problemy z pamięcią

Jednym z częstych objawów jest trudność z zapamiętywaniem nowych informacji i przypominaniem sobie niedawnych wydarzeń.

Osoba może wielokrotnie zadawać to samo pytanie, zapominać treść niedawnej rozmowy, odkładać przedmioty w nietypowych miejscach lub nie pamiętać o umówionych spotkaniach.

Samo zapominanie nie oznacza jednak demencji. Niepokój powinny wzbudzać przede wszystkim utrzymujące się trudności, które stopniowo się nasilają i utrudniają codzienne życie.

2. Trudności z mową i dobieraniem słów

Osoba może potrzebować więcej czasu, aby przypomnieć sobie nazwę przedmiotu, stracić wątek wypowiedzi lub mieć problem ze zrozumieniem dłuższych komunikatów.

Niektóre osoby zaczynają używać prostszych słów, powtarzają te same informacje albo mają trudności z prowadzeniem rozmowy. Zaburzenia językowe mogą pojawiać się na różnych etapach choroby, zależnie od jej przyczyny.

3. Problemy z orientacją

Demencja może utrudniać określanie czasu, rozpoznawanie miejsca i zapamiętywanie drogi. Osoba może nie wiedzieć, jaki jest dzień tygodnia, mylić daty albo zgubić się w okolicy, którą wcześniej dobrze znała.

Takie objawy są szczególnie niepokojące, gdy pojawiają się u kogoś, kto dotychczas funkcjonował samodzielnie i dobrze orientował się w otoczeniu.

4. Trudności z planowaniem i codziennymi obowiązkami

Pogorszenie funkcji poznawczych może powodować problemy z wykonywaniem zadań, które wcześniej nie sprawiały trudności. Przykładem są płacenie rachunków, zarządzanie domowym budżetem, przygotowywanie posiłków według znanego przepisu czy przyjmowanie leków zgodnie z zaleceniami.

5. Zmiany nastroju i zachowania

Demencji mogą towarzyszyć apatia, lęk, drażliwość, wycofanie społeczne, podejrzliwość lub zmiana osobowości. U niektórych osób zaburzenia zachowania i języka pojawiają się wcześniej niż wyraźne problemy z pamięcią.

Takie zmiany mają wiele możliwych przyczyn, dlatego nie należy przypisywać ich demencji bez odpowiedniej oceny medycznej.

Zobacz powiązany kurs

Demencja może rozwijać się w przebiegu różnych chorób. Rozpoznanie konkretnego rodzaju pozwala lepiej przewidzieć możliwe objawy, dobrać leczenie i zaplanować opiekę.

Demencja w przebiegu choroby Alzheimera

To najczęstsza postać demencji. Zwykle rozpoczyna się od problemów z pamięcią świeżą, czyli zapamiętywaniem niedawnych wydarzeń. Z czasem mogą pojawić się trudności językowe, problemy z orientacją, planowaniem i wykonywaniem codziennych czynności.

Otępienie naczyniowe

Wynika z uszkodzeń mózgu związanych z zaburzeniami krążenia, np. przebytym udarem lub chorobą małych naczyń mózgowych. Objawy mogą obejmować spowolnienie myślenia, problemy z uwagą, planowaniem i poruszaniem się. Początek bywa nagły po incydencie naczyniowym, ale zaburzenia mogą również narastać stopniowo.

Otępienie z ciałami Lewy’ego

Może powodować zmienne nasilenie zaburzeń poznawczych, omamy wzrokowe, zaburzenia snu oraz objawy ruchowe przypominające chorobę Parkinsona. Charakterystyczne są m.in. wahania uwagi i sprawności myślenia. Rozpoznanie ma znaczenie dla doboru leczenia, ponieważ niektóre leki mogą być w tej chorobie źle tolerowane.

Otępienie czołowo-skroniowe

W tej grupie schorzeń zmiany dotyczą przede wszystkim płatów czołowych i skroniowych mózgu. Początkowo mogą dominować zmiany osobowości, zachowania, kontroli emocji albo zdolności językowych. Problemy z pamięcią nie zawsze są pierwszym objawem.

Otępienie mieszane

U części osób współwystępują różne przyczyny zaburzeń poznawczych, np. zmiany charakterystyczne dla choroby Alzheimera i uszkodzenia naczyniowe. W takiej sytuacji objawy mogą łączyć cechy kilku rodzajów otępienia.

Pamięć może słabiej funkcjonować w wyniku stresu, zmęczenia, niedoboru snu, depresji lub stosowania niektórych leków. Nie każde zapomnienie jest więc objawem choroby neurodegeneracyjnej.

To porównanie ma charakter orientacyjny. Samodzielne obserwacje nie pozwalają ustalić przyczyny pogorszenia pamięci. Jeżeli trudności utrzymują się, narastają lub wpływają na codzienną samodzielność, warto skonsultować się z lekarzem.

Diagnostyka ma dwa główne cele: potwierdzenie, że występują istotne zaburzenia funkcji poznawczych, oraz ustalenie ich przyczyny. Nie istnieje jeden test, który samodzielnie potwierdza wszystkie rodzaje demencji.

Pierwszym krokiem może być wizyta u lekarza podstawowej opieki zdrowotnej (POZ). W razie potrzeby lekarz kieruje pacjenta do neurologa, geriatry lub psychiatry.

Diagnostyka może obejmować:

1. Wywiad medyczny – rozmowę o objawach, ich początku, przebiegu, przyjmowanych lekach i chorobach współistniejących. Informacje od bliskiej osoby mogą pomóc określić, jak zmieniło się codzienne funkcjonowanie pacjenta.
2. Testy funkcji poznawczych – ocenę pamięci, uwagi, orientacji, języka i innych umiejętności.
3. Badania laboratoryjne – poszukiwanie innych przyczyn pogorszenia funkcjonowania, np. wybranych niedoborów lub zaburzeń metabolicznych.
4. Badania obrazowe mózgu – tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny, zależnie od wskazań.
5. Dodatkowe badania specjalistyczne – w wybranych przypadkach badania biomarkerów lub inne testy pomocne w ustaleniu rodzaju choroby.

Niektóre przyczyny zaburzeń poznawczych można leczyć, dlatego ważne jest, aby nie zakładać z góry, że problemy z pamięcią wynikają z nieodwracalnej choroby.

Leczenie zależy od przyczyny otępienia. W większości postaci nie można obecnie całkowicie odwrócić zmian w mózgu, ale dostępne metody mogą łagodzić część objawów, poprawiać komfort życia i wspierać samodzielność.

Leczenie farmakologiczne

W chorobie Alzheimera lekarz może rozważyć inhibitory acetylocholinoesterazy, takie jak donepezil, rywastygmina lub galantamina, a w określonych sytuacjach także memantynę. Leki te mogą pomagać w kontrolowaniu objawów u części pacjentów, lecz nie usuwają przyczyny choroby.

W przypadku otępienia naczyniowego ważne jest także leczenie chorób zwiększających ryzyko kolejnych uszkodzeń mózgu, np. nadciśnienia, cukrzycy i innych problemów sercowo-naczyniowych.

Dobór leczenia zależy od rodzaju demencji, ogólnego stanu zdrowia oraz innych przyjmowanych leków.

Rehabilitacja i wsparcie na co dzień

Pomocne mogą być również:

1. utrzymywanie stałego rytmu dnia;
2. dostosowanie mieszkania do potrzeb i bezpieczeństwa chorego;
3. aktywność fizyczna i społeczna dostosowana do możliwości;
4. treningi funkcji poznawczych i inne formy terapii, jeśli są wskazane;
5. wsparcie psychologiczne i edukacja rodziny;
6. organizowanie pomocy w czynnościach, które stają się trudniejsze.

Opieka powinna uwzględniać nie tylko objawy, ale też potrzeby i preferencje osoby chorej. W miarę postępu zaburzeń warto stopniowo dostosowywać poziom pomocy, jednocześnie pozwalając jej wykonywać samodzielnie te czynności, z którymi nadal sobie radzi.

Nie można zagwarantować, że demencja nie wystąpi, ale można ograniczać niektóre czynniki ryzyka. Znaczenie ma przede wszystkim dbanie o ogólny stan zdrowia i kontrolowanie chorób przewlekłych.

Warto:

1. regularnie podejmować aktywność fizyczną;
2. kontrolować ciśnienie tętnicze i stężenie glukozy;
3. nie palić tytoniu i unikać szkodliwego spożywania alkoholu;
4. dbać o sen i zróżnicowaną dietę;
5. leczyć problemy ze słuchem i wzrokiem;
6. utrzymywać kontakty społeczne i aktywność umysłową;
7. chronić głowę przed urazami.

Działania te mogą zmniejszać ryzyko niektórych postaci demencji, ale nie dają pełnej ochrony przed chorobą.

Zobacz powiązany kurs

Demencja zwykle wiąże się z utrzymującym się lub stopniowo narastającym pogorszeniem funkcji poznawczych. Nagła dezorientacja lub gwałtowne zaburzenia pamięci nie powinny być automatycznie przypisywane demencji.

Natychmiastowej pomocy wymagają objawy takie jak nagłe zaburzenia mowy, opadnięcie kącika ust, osłabienie jednej strony ciała, utrata przytomności lub nagłe splątanie. Mogą świadczyć o udarze albo innym stanie wymagającym szybkiej oceny medycznej. W takiej sytuacji należy zadzwonić pod numer 112 lub 999.

Jeśli problemy z pamięcią rozwijają się stopniowo, ale coraz bardziej utrudniają codzienne funkcjonowanie, należy umówić wizytę u lekarza POZ i rozpocząć diagnostykę.