Choroba Parkinsona – przyczyny, objawy, diagnoza i leczenie

1. Czym jest? Postępującą chorobą mózgu, która zaburza kontrolę ruchów i może wpływać na wiele innych funkcji organizmu.
2. Jakie są pierwsze objawy? Często spowolnienie ruchów, drżenie jednej ręki w spoczynku, sztywność mięśni lub zmniejszenie naturalnych ruchów jednej kończyny podczas chodzenia.
3. Co ją powoduje? Przede wszystkim utrata komórek nerwowych produkujących dopaminę. Dokładna przyczyna tego procesu nie jest w pełni poznana.
4. Kto choruje? Najczęściej osoby starsze, ale choroba może rozpocząć się również przed 50. rokiem życia.
5. Jak się ją diagnozuje? Na podstawie wywiadu i badania neurologicznego. Nie istnieje jeden test, który samodzielnie potwierdza wszystkie przypadki choroby.
6. Jak się ją leczy? Stosuje się leki, rehabilitację i terapie wspomagające. U wybranych pacjentów możliwe są również zabiegi, np. głęboka stymulacja mózgu.
7. Czy Parkinson jest śmiertelny? Jest chorobą przewlekłą, która może prowadzić do poważnej niesamodzielności i zwiększać ryzyko powikłań. Przebieg jest jednak indywidualny, a leczenie może istotnie poprawiać jakość życia.

Bezpośrednio z rozwojem choroby wiąże się postępująca utrata komórek nerwowych znajdujących się w części mózgu nazywanej istotą czarną. Komórki te wytwarzają dopaminę, która uczestniczy w przekazywaniu sygnałów odpowiedzialnych za płynne i precyzyjne ruchy.

Gdy ilość dopaminy w odpowiednich obszarach mózgu spada, układy odpowiedzialne za kontrolę ruchową przestają działać prawidłowo. W rezultacie pojawiają się spowolnienie ruchów, sztywność mięśni i niekiedy drżenie.

Nie wiadomo dokładnie, dlaczego u konkretnej osoby dochodzi do utraty tych komórek. Uważa się, że znaczenie może mieć współdziałanie predyspozycji genetycznych, procesów biologicznych i czynników środowiskowych. W większości przypadków nie udaje się wskazać jednej przyczyny zachorowania.

Do najważniejszych należą:

1. Wiek – ryzyko zachorowania zwiększa się wraz z wiekiem, choć choroba nie jest nieuniknioną częścią starzenia się.
2. Predyspozycje genetyczne – niektóre warianty genów zwiększają ryzyko choroby. Rzadziej Parkinson występuje w postaci wyraźnie dziedzicznej.
3. Czynniki środowiskowe – badania wskazują na możliwe związki m.in. z ekspozycją na niektóre pestycydy i substancje toksyczne, ale nie wszystkie zależności są jednoznacznie potwierdzone.
4. Płeć – choroba jest statystycznie nieco częstsza u mężczyzn niż u kobiet.

Nie oznacza to, że każda osoba z czynnikami ryzyka zachoruje. Parkinson może wystąpić również u osoby bez rodzinnej historii choroby i bez rozpoznanych szczególnych narażeń środowiskowych.

Objawy zwykle rozwijają się stopniowo, początkowo mogą być łagodne i często są bardziej widoczne po jednej stronie ciała. Z czasem mogą obejmować kolejne obszary i coraz bardziej utrudniać codzienne funkcjonowanie.

Dzieli się je na objawy ruchowe i pozaruchowe. To ważne rozróżnienie, ponieważ Parkinson nie jest wyłącznie chorobą powodującą drżenie rąk.

1. Objawy ruchowe

1. Spowolnienie ruchowe (bradykinezja) oznacza, że ruchy stają się wolniejsze, mniej płynne i wymagają większego wysiłku. Pacjent może potrzebować więcej czasu na ubieranie się, zapinanie guzików, pisanie lub wstawanie z krzesła.
2. Sztywność mięśni polega na zwiększonym napięciu mięśni, które utrudnia swobodne poruszanie kończynami i tułowiem. Może powodować dyskomfort, ból lub wrażenie ograniczonej ruchomości.
3. Drżenie spoczynkowe najczęściej pojawia się wtedy, gdy ręka pozostaje rozluźniona i nie wykonuje celowego ruchu. Może przypominać obracanie drobnego przedmiotu między palcami. Często rozpoczyna się po jednej stronie ciała, ale nie występuje u każdego pacjenta.
4. Zmiany chodu i równowagi mogą obejmować krótsze kroki, pochyloną sylwetkę, mniejsze wymachiwanie rękami oraz trudności z obracaniem się. W bardziej zaawansowanej chorobie mogą pojawiać się epizody zastygania w bezruchu i upadki.
5. Zmniejszona mimika i zmiany mowy to kolejne możliwe objawy. Twarz może wyrażać mniej emocji, a głos staje się cichszy lub bardziej monotonny. U części osób pojawiają się także trudności z połykaniem.

Nie każdy pacjent doświadcza wszystkich tych objawów, a ich kolejność i nasilenie mogą się różnić.

2. Objawy pozaruchowe

Parkinson może wpływać również na funkcjonowanie innych układów organizmu. Niektóre objawy pojawiają się przed zaburzeniami ruchowymi, inne rozwijają się w dalszym przebiegu choroby.

Do możliwych objawów pozaruchowych należą:

1. osłabienie węchu;
2. zaparcia i inne zaburzenia pracy przewodu pokarmowego;
3. zaburzenia snu, w tym odgrywanie ruchami treści snów;
4. depresja, lęk, apatia i zmiany nastroju;
5. spadki ciśnienia tętniczego przy wstawaniu, którym mogą towarzyszyć zawroty głowy;
6. ból, zmęczenie i zaburzenia funkcji seksualnych;
7. problemy z koncentracją i pamięcią, a u części osób także otępienie.

Żaden z tych objawów samodzielnie nie potwierdza Parkinsona. Przykładowo zaparcia, zaburzenia węchu czy obniżony nastrój występują również w wielu innych stanach zdrowotnych.

Przebieg choroby jest indywidualny. Poniższa tabela pokazuje przykładowe zmiany, które mogą pojawić się na różnych etapach, ale nie stanowi schematu, przez który przechodzi każda osoba.

Tabela ma charakter orientacyjny. Tempo postępu choroby i stopień nasilenia objawów mogą znacznie różnić się między pacjentami.

Nie istnieje jeden test krwi ani pojedyncze badanie obrazowe, które samodzielnie potwierdza chorobę Parkinsona we wszystkich przypadkach. Rozpoznanie opiera się przede wszystkim na wywiadzie i badaniu neurologicznym, podczas którego lekarz ocenia typowe objawy ruchowe i inne oznaki choroby.

Na czym polega badanie neurologiczne?

Lekarz pyta m.in. o moment pojawienia się objawów, ich rozwój, przyjmowane leki, choroby współistniejące i występowanie podobnych problemów w rodzinie.

Następnie ocenia m.in.:

1. szybkość i płynność ruchów;
2. napięcie mięśni i obecność sztywności;
3. drżenie podczas spoczynku i wykonywania ruchów;
4. chód, równowagę i sposób obracania się;
5. mimikę, mowę oraz wykonywanie precyzyjnych czynności.

W niektórych przypadkach rozpoznanie na wczesnym etapie jest trudne, ponieważ objawy mogą być niewielkie lub przypominać inne schorzenia. Wówczas lekarz może zalecić obserwację i kolejną ocenę po określonym czasie.

Jakie dodatkowe badania mogą być potrzebne?

W zależności od sytuacji lekarz może zlecić badania, które pomogą wykluczyć inne przyczyny podobnych objawów.

1. Rezonans magnetyczny (MRI) lub tomografia komputerowa (TK) – mogą pomóc wykryć inne zmiany w mózgu, np. uszkodzenia naczyniowe.
2. Badania krwi – służą sprawdzeniu wybranych innych przyczyn dolegliwości; nie istnieje standardowe badanie krwi, które samo potwierdza typową chorobę Parkinsona.
3. SPECT oceniający układ dopaminergiczny – może być przydatny w wybranych przypadkach, np. gdy trudno odróżnić chorobę Parkinsona od niektórych innych zaburzeń ruchowych.

Badania dodatkowe dobiera się indywidualnie. Nie każdy pacjent potrzebuje wszystkich tych procedur.

Parkinsonizm to określenie zespołu objawów, który może obejmować spowolnienie ruchowe, sztywność i drżenie. Choroba Parkinsona jest najczęstszą przyczyną parkinsonizmu, ale podobne objawy mogą występować również w innych chorobach neurodegeneracyjnych, po udarach lub jako skutek niektórych leków.

Rozróżnienie ma znaczenie, ponieważ przyczyny i możliwości leczenia tych zaburzeń mogą być różne.

Zobacz powiązany kurs

Leczenie Parkinsona ma przede wszystkim łagodzić objawy, poprawiać codzienne funkcjonowanie i utrzymywać możliwie dużą samodzielność. Nie ma obecnie metody, która całkowicie usuwałaby chorobę. Plan terapii dobiera się do objawów, wieku, stanu poznawczego, innych chorób i tolerancji leków. Z czasem może być potrzebna modyfikacja leczenia.

1. Lewodopa i inne leki

Lewodopa jest przekształcana w mózgu w dopaminę i często skutecznie zmniejsza spowolnienie ruchowe oraz sztywność. Zwykle występuje w połączeniu z karbidopą lub benserazydem, które ograniczają jej przekształcanie poza mózgiem.

W leczeniu stosuje się także inne grupy leków:

1. Agoniści dopaminy – naśladują działanie dopaminy, pobudzając jej receptory.
2. Inhibitory MAO-B – spowalniają rozkład dopaminy w mózgu.
3. Inhibitory COMT – mogą przedłużać działanie lewodopy i ograniczać okresy, gdy objawy powracają między dawkami.
4. Amantadyna – może być stosowana w wybranych przypadkach, m.in. przy mimowolnych ruchach związanych z leczeniem.

Nie każdy pacjent potrzebuje tych samych leków. Preparaty mogą wywoływać działania niepożądane, takie jak zawroty głowy, senność, omamy lub mimowolne ruchy, dlatego leczenie wymaga regularnej kontroli.

2. Rehabilitacja i aktywność fizyczna

Rehabilitacja jest ważną częścią leczenia, niezależnie od stosowanych leków. Może pomagać utrzymywać siłę, mobilność, równowagę i bezpieczeństwo chodzenia.

W zależności od potrzeb obejmuje:

1. fizjoterapię i trening równowagi;
2. ćwiczenia poprawiające koordynację oraz płynność ruchów;
3. terapię zajęciową, ułatwiającą wykonywanie codziennych czynności;
4. terapię logopedyczną w przypadku problemów z mową lub połykaniem;
5. dostosowanie otoczenia, aby ograniczyć ryzyko upadków.

Rodzaj i intensywność aktywności powinny być dostosowane do możliwości pacjenta.

3. Głęboka stymulacja mózgu i inne zaawansowane metody

U wybranych pacjentów, u których występują nasilone wahania sprawności lub mimowolne ruchy mimo odpowiednio dobranej farmakoterapii, można rozważyć głęboką stymulację mózgu (DBS). Zabieg polega na umieszczeniu elektrod w określonych strukturach mózgu, które są następnie pobudzane impulsami elektrycznymi.

DBS nie leczy przyczyny Parkinsona i nie jest odpowiednia dla każdego. Może jednak zmniejszać wybrane objawy ruchowe i wahania sprawności u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów. W cięższych przypadkach stosuje się również niektóre terapie oparte na ciągłym podawaniu leków.

Parkinson zwykle postępuje powoli, ale tempo zmian jest różne u poszczególnych osób. U części pacjentów objawy przez długi czas pozostają łagodne lub dobrze reagują na leczenie. U innych wcześniej pojawiają się problemy z chodzeniem, równowagą albo kontrolowaniem codziennych czynności.

W miarę postępu choroby może być potrzebna pomoc w ubieraniu się, przygotowywaniu posiłków, przyjmowaniu leków i innych zadaniach. U części osób rozwijają się również problemy poznawcze, zaburzenia snu lub objawy autonomiczne.

Parkinson nie oznacza automatycznie szybkiej utraty samodzielności. Właściwie dobrane leczenie, rehabilitacja, regularne wizyty kontrolne i wsparcie bliskich mogą pomóc utrzymywać dobrą jakość życia. Jednocześnie choroba może zwiększać podatność na powikłania, np. upadki, problemy z połykaniem i infekcje, dlatego ważne jest monitorowanie stanu zdrowia.

Warto umówić konsultację, jeśli pojawia się utrzymujące się drżenie spoczynkowe, spowolnienie ruchów, sztywność mięśni, zmiana chodu lub trudności z wykonywaniem precyzyjnych czynności. Nie trzeba czekać, aż objawy zaczną poważnie ograniczać codzienne funkcjonowanie.

Diagnostykę można rozpocząć u lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, który w razie potrzeby skieruje pacjenta do neurologa.

Nagłe wystąpienie objawów neurologicznych nie jest typowym początkiem Parkinsona. Jeśli pojawią się nagle zaburzenia mowy, opadnięcie kącika ust, osłabienie jednej strony ciała, utrata przytomności lub gwałtowne zaburzenia świadomości, należy zadzwonić pod numer 112 lub 999. Mogą to być objawy udaru lub innego stanu wymagającego pilnej pomocy.