Zez u dzieci i dorosłych – przyczyny, objawy i leczenie

1. Czym jest zez? Zaburzeniem ustawienia oczu, które sprawia, że nie są one skierowane jednocześnie na ten sam punkt.
2. Jak wygląda? Jedno oko może odchylać się do wewnątrz, na zewnątrz, w górę lub w dół. Odchylenie może być stałe albo okresowe.
3. Jakie są przyczyny zeza u dzieci? Mogą to być m.in. wady refrakcji, zaburzenia kontroli ruchów oczu, predyspozycje rodzinne lub niektóre schorzenia neurologiczne.
4. Dlaczego zez pojawia się u dorosłych? Może utrzymywać się od dzieciństwa lub rozwinąć się później, np. w następstwie zaburzeń nerwów, mięśni oka, urazu albo niektórych chorób.
5. Jak leczy się zez? W zależności od przypadku stosuje się okulary, leczenie niedowidzenia, wybrane ćwiczenia ortoptyczne, pryzmaty lub operację mięśni gałek ocznych.
6. Czy zez można wyleczyć? U wielu osób można poprawić ustawienie oczu i funkcjonowanie wzroku. Efekt zależy od przyczyny, rodzaju zeza i ewentualnych powikłań.
7. Kiedy zgłosić się do lekarza? Każdy podejrzewany zez u dziecka wymaga oceny okulistycznej. Nowy zez lub nagłe podwójne widzenie u dorosłego wymagają pilnej oceny medycznej.

Zez można klasyfikować według kierunku odchylenia oczu oraz tego, jak często występuje. Rozróżnienie rodzaju zeza ma znaczenie dla ustalenia przyczyny i dobrania leczenia.

Podział ze względu na kierunek odchylenia

1. Zez zbieżny – oko odchyla się do wewnątrz, w kierunku nosa. Może występować m.in. u dzieci z nadwzrocznością.
2. Zez rozbieżny – oko odchyla się na zewnątrz, w kierunku skroni. Może być widoczny stale lub pojawiać się okresowo, np. podczas zmęczenia.
3. Zez pionowy – jedno oko odchyla się w górę lub w dół względem drugiego.

Podział ze względu na częstotliwość występowania

1. Zez stały jest widoczny przez większość czasu. Jedno oko pozostaje odchylone, gdy osoba patrzy na przedmiot, a ustawienie oczu nie zmienia się istotnie w zwykłych sytuacjach.
2. Zez okresowy pojawia się tylko w określonych sytuacjach, np. podczas zmęczenia, choroby lub patrzenia w dal. W pozostałych momentach oczy mogą być ustawione prawidłowo.

Zez może też różnić się wielkością odchylenia w zależności od kierunku patrzenia i odległości obserwowanego przedmiotu. Dlatego sam wygląd oczu na jednym zdjęciu nie wystarcza do określenia rodzaju zaburzenia.

Najbardziej widocznym objawem jest nieprawidłowe ustawienie jednego oka lub obu oczu. Nie zawsze jednak odchylenie jest łatwe do zauważenia. Zez okresowy może pojawiać się tylko od czasu do czasu, dlatego rodzice niekiedy dostrzegają go dopiero na zdjęciach lub podczas określonych aktywności.

Do możliwych objawów należą:

1. widoczne odchylenie jednego oka do nosa, na zewnątrz, w górę lub w dół;
2. okresowe rozjeżdżanie się oczu, np. przy zmęczeniu;
3. przechylanie lub obracanie głowy podczas patrzenia na przedmioty;
4. przymykanie jednego oka, szczególnie w jasnym świetle;
5. trudności z oceną odległości i chwytaniem przedmiotów;
6. skargi na niewyraźne lub podwójne widzenie u starszych dzieci;
7. problemy z czytaniem, rysowaniem albo wykonywaniem zadań wymagających dokładnego widzenia.

Nie każde dziecko z zezem zgłasza dyskomfort. U młodszych dzieci mózg może stopniowo tłumić obraz pochodzący z odchylonego oka, aby ograniczyć podwójne widzenie. Może to jednak prowadzić do niedowidzenia, dlatego brak skarg nie wyklucza problemu.

Zobacz powiązany kurs

U najmłodszych niemowląt ustawienie oczu może być jeszcze niedojrzałe, a krótkotrwałe, sporadyczne odchylenia mogą zdarzać się we wczesnych miesiącach życia. Nie należy jednak zakładać, że każdy widoczny zez jest naturalnym etapem rozwoju.

Jeżeli zez występuje stale, pojawia się regularnie u dziecka po ukończeniu 3. miesiąca życia albo rodzic zauważa inne niepokojące objawy wzrokowe, należy skonsultować dziecko z okulistą. Nie warto czekać, aż problem sam ustąpi.

U dorosłych zez może mieć różne przyczyny i przebieg. Czasami jest pozostałością zaburzenia, które występowało już w dzieciństwie. W innych przypadkach rozwija się po latach prawidłowego ustawienia oczu.

Możliwe objawy to:

1. widoczne odchylenie jednego oka;
2. podwójne widzenie, czyli diplopia;
3. trudności z oceną odległości;
4. bóle głowy lub zmęczenie oczu;
5. konieczność ustawiania głowy pod określonym kątem, aby lepiej widzieć;
6. trudności z czytaniem, prowadzeniem pojazdu lub wykonywaniem precyzyjnych czynności;
7. dyskomfort związany z wyglądem oczu i kontaktami społecznymi.

Nie każdy zez u dorosłego powoduje podwójne widzenie. Jeśli zaburzenie występowało od dzieciństwa, mózg mógł przystosować się do różnicy ustawienia oczu. Natomiast przy nowym zezie podwójne widzenie może być jednym z pierwszych objawów.

Nowo powstały zez lub nagłe podwójne widzenie u dorosłego wymagają pilnej oceny lekarskiej, ponieważ mogą wiązać się nie tylko z problemem okulistycznym, lecz także z zaburzeniami neurologicznymi lub inną chorobą wymagającą szybkiego leczenia.

Zez nie ma jednej uniwersalnej przyczyny. Może wynikać z nieprawidłowej współpracy oczu, wady wzroku, zaburzeń kontroli mięśni gałek ocznych lub innych problemów rozwojowych.

Do możliwych przyczyn należą:

1. Wady refrakcji. Nadwzroczność może sprzyjać zeza zbieżnego, ponieważ podczas ustawiania ostrości na obserwowany obiekt uruchamia się również mechanizm zbieżności oczu. Nie każde dziecko z nadwzrocznością ma jednak zeza.

2. Zaburzenia kontroli ruchów oczu. Mięśnie poruszające gałkami ocznymi i układ nerwowy muszą współpracować, aby oba oczy były skierowane na ten sam punkt. Nieprawidłowości w tym systemie mogą prowadzić do odchylenia.

3. Predyspozycje rodzinne. Zez może częściej występować w rodzinach, w których inne osoby również miały podobny problem.

4. Zaburzenia rozwoju lub choroby neurologiczne. W niektórych przypadkach zez wiąże się z zaburzeniami neurologicznymi, określonymi zespołami genetycznymi lub innymi problemami rozwojowymi.

5. Choroby oka ograniczające widzenie. Gdy jedno oko widzi wyraźnie gorzej niż drugie, prawidłowa współpraca oczu może zostać zaburzona.

Nie w każdym przypadku udaje się wskazać jedną konkretną przyczynę. Dlatego badanie okulistyczne powinno obejmować zarówno ocenę ustawienia oczu, jak i sprawdzenie ostrości widzenia oraz ewentualnych wad refrakcji.

U dorosłych przyczyna może być inna niż u dzieci. Niektóre osoby mają zez od dzieciństwa, ale staje się on bardziej widoczny po latach, np. gdy mechanizmy utrzymujące prawidłowe ustawienie oczu przestają wystarczać.

Zez może także rozwinąć się w następstwie:

1. uszkodzenia nerwów kontrolujących mięśnie oczu;
2. zaburzeń pracy mięśni gałek ocznych;
3. chorób tarczycy związanych z zajęciem oczodołu;
4. urazu głowy lub oczodołu;
5. niektórych chorób neurologicznych, w tym udaru;
6. pogorszenia widzenia w jednym oku.

Nie oznacza to, że każdy nowy zez jest spowodowany poważną chorobą. Jednak pojawienie się go nagle, zwłaszcza z podwójnym widzeniem, wymaga pilnego zbadania przyczyny. Nie należy ograniczać się do wizyty w celu dobrania okularów bez wcześniejszej oceny medycznej.

Zez i niedowidzenie są powiązanymi, ale różnymi problemami.

Zez oznacza nieprawidłowe ustawienie oczu.

Niedowidzenie polega na osłabieniu widzenia w jednym oku lub rzadziej w obu oczach, którego nie można w pełni wyjaśnić samą wadą optyczną lub inną zmianą strukturalną. Rozwija się najczęściej w dzieciństwie, gdy układ wzrokowy nie otrzymuje prawidłowych informacji albo mózg nie uczy się odpowiednio wykorzystywać obrazu z jednego oka.

Zez nie zawsze prowadzi do niedowidzenia, ale ryzyko jest szczególnie istotne u dzieci. Dlatego ważne jest nie tylko ustawienie oczu, lecz również ocena ostrości widzenia każdego z nich.

Rozpoznanie zeza wymaga badania okulistycznego. Specjalista sprawdza nie tylko kierunek odchylenia, ale również jakość widzenia, ruchomość oczu, obecność wady refrakcji i możliwość współpracy obu oczu.

Diagnostyka może obejmować:

1. Wywiad – kiedy pojawiło się odchylenie, czy występuje stale, czy okresowo, oraz czy towarzyszą mu podwójne widzenie, bóle głowy lub inne objawy.
2. Ocenę ostrości wzroku – oddzielnie dla każdego oka, z korekcją i bez niej, zależnie od potrzeb.
3. Badanie wady refrakcji – u dzieci może wymagać zastosowania kropli porażających akomodację, aby dokładniej zmierzyć wadę wzroku.
4. Ocenę ustawienia i ruchomości oczu – pozwala określić kierunek i wielkość odchylenia.
5. Badanie widzenia obuocznego – sprawdza, czy oczy współpracują i czy możliwe jest prawidłowe widzenie przestrzenne.
6. Ocenę struktur oka – pomaga wykluczyć inne choroby mogące wpływać na wzrok.

Nie każdy pacjent potrzebuje wszystkich badań dodatkowych. U dorosłych, u których zez pojawił się nagle, lekarz może zlecić również diagnostykę neurologiczną lub inne badania, zależnie od objawów.

Nie istnieje jedna metoda odpowiednia dla wszystkich. Leczenie zależy od rodzaju zeza, wieku pacjenta, ostrości widzenia, wielkości odchylenia i jego przyczyny.

1. Okulary korekcyjne

Jeżeli zez jest związany z wadą refrakcji, odpowiednio dobrane okulary mogą poprawić ostrość widzenia i ustawienie oczu. Ma to szczególne znaczenie w niektórych postaciach zeza zbieżnego związanego z nadwzrocznością u dzieci.

Okulary nie korygują jednak każdego rodzaju zeza. Nawet jeśli poprawiają ustawienie oczu, nadal potrzebne są kontrole, ponieważ efekt może się zmieniać wraz z rozwojem dziecka.

2. Leczenie niedowidzenia

Jeżeli zezowi towarzyszy niedowidzenie, lekarz może zalecić leczenie słabszego oka. W zależności od przypadku stosuje się m.in. zasłanianie lepiej widzącego oka na określony czas lub krople z atropiną, które czasowo pogarszają widzenie w oku dominującym.

Celem jest pobudzenie układu wzrokowego do korzystania z oka słabszego. Takie leczenie wymaga zaleceń i kontroli specjalisty – nie należy samodzielnie zasłaniać jednego oka dziecku bez oceny okulistycznej.

Leczenie niedowidzenia nie jest tym samym co operacyjne ustawienie oczu. U części pacjentów potrzebne są oba rodzaje postępowania.

3. Ćwiczenia ortoptyczne

Ćwiczenia ukierunkowane na współpracę oczu mogą być pomocne w wybranych zaburzeniach, np. niektórych problemach z konwergencją. Nie są jednak uniwersalnym sposobem leczenia każdego zeza.

Dobór ćwiczeń powinien wynikać z rozpoznania. Samodzielne wykonywanie przypadkowych ćwiczeń znalezionych w internecie nie zastępuje badania okulistycznego i nie musi poprawiać ustawienia oczu.

4. Soczewki pryzmatyczne

Pryzmaty w okularach zmieniają kierunek biegu światła i mogą pomóc w zmniejszaniu podwójnego widzenia u wybranych pacjentów. Nie usuwają jednak każdej przyczyny zeza i nie zawsze nadają się do wszystkich wielkości odchylenia.

5. Operacja mięśni gałek ocznych

Zabieg polega na zmianie działania mięśni poruszających oczami, aby poprawić ich ustawienie. Może być rozważany, gdy zez jest znaczny, utrzymuje się mimo innych metod lub powoduje podwójne widzenie i inne trudności.

Operacja może być wykonywana zarówno u dzieci, jak i u dorosłych. Jej celem jest przede wszystkim poprawa ustawienia oczu, a w zależności od sytuacji także zmniejszenie podwójnego widzenia i poprawa funkcjonowania. Nie gwarantuje jednak pełnego przywrócenia widzenia obuocznego ani nie zawsze eliminuje potrzebę noszenia okularów.

Po zabiegu niekiedy potrzebne są dodatkowe metody leczenia lub kolejna operacja. Plan postępowania należy omówić z okulistą specjalizującym się w leczeniu zeza.

Tak, zez u dorosłych również można leczyć. W zależności od przyczyny można poprawić ustawienie oczu, zmniejszyć podwójne widzenie albo ograniczyć dyskomfort związany z nieprawidłowym ustawieniem głowy.

Jednak rokowanie zależy od wielu czynników. U osoby, która miała zez od dzieciństwa, widzenie przestrzenne mogło nie rozwinąć się prawidłowo. Sama operacja może poprawić ustawienie oczu, ale nie zawsze odwróci wszystkie konsekwencje zaburzenia widzenia, które powstało we wczesnym dzieciństwie.

Jeśli zez pojawia się nagle u dorosłego, najważniejsze jest ustalenie przyczyny. Leczenie ustawienia oczu nie powinno zastępować diagnostyki potencjalnej choroby, która doprowadziła do zaburzenia.

U dziecka każdy podejrzewany zez powinien zostać oceniony przez okulistę, ponieważ wczesne leczenie może zapobiegać zaburzeniom rozwoju widzenia. Szczególnej uwagi wymaga zez stały lub odchylenie pojawiające się regularnie po pierwszych miesiącach życia.

U dorosłych nagłe pojawienie się zeza lub podwójnego widzenia wymaga pilnej oceny medycznej, nawet jeśli nie występuje ból.

Jeśli objawom towarzyszą nagły silny ból głowy, opadnięcie powieki, nierówne źrenice, osłabienie kończyny, zaburzenia mowy, zawroty głowy lub zaburzenia równowagi, należy wezwać pomoc ratunkową pod numerem 112 lub 999. Mogą to być objawy poważnego schorzenia neurologicznego.

Nie należy czekać, aż podwójne widzenie samo minie, ani prowadzić pojazdu, jeśli nie widzi się pojedynczego obrazu.