Opóźniony rozwój mowy u dzieci - kiedy warto skonsultować się ze specjalistą?

Opóźniony rozwój mowy:

1. oznacza, że dziecko rozwija umiejętności komunikacyjne wolniej niż większość rówieśników
2. może mieć różne przyczyny, m.in. trudności słuchowe, zaburzenia neurorozwojowe, problemy sensoryczne lub indywidualne tempo rozwoju
3. dziecko może dobrze rozumieć mowę, ale mieć trudności z mówieniem.
4. nie każde późne mówienie oznacza autyzm lub poważne zaburzenie rozwojowe.
5. u dzieci w wieku 0–6 lat szczególnie ważne są: reakcja na imię, gest wskazywania, kontakt wzrokowy, liczba słów oraz chęć komunikacji
6. wczesna diagnoza zwiększa skuteczność terapii i wsparcia rozwojowego.

Opóźniony rozwój mowy to sytuacja, w której dziecko rozwija kompetencje językowe i komunikacyjne wolniej niż większość dzieci w podobnym wieku.

Trudności mogą dotyczyć:

1. późniejszego pojawienia się pierwszych słów,
2. ograniczonego słownictwa,
3. problemów z budowaniem zdań,
4. trudności z rozumieniem komunikatów,
5. ograniczonej komunikacji z otoczeniem.

Według American Speech-Language-Hearing Association (ASHA) rozwój mowy powinien być oceniany w kontekście całego rozwoju dziecka, w tym relacji społecznych, słuchu i komunikacji niewerbalnej.

Rozróżniamy poziomy nasilenia opóźnionego rozwoju mowy w zależności od wieku dziecka i jego kompetencji językowych.

Według H. Spionek o lekkim opóźnieniu rozwoju mowy można mówić wtedy, gdy rozwój językowy dziecka jest nieco niższy niż oczekiwany dla jego wieku. Przykładowo mowa dziecka 2-letniego może odpowiadać poziomowi typowemu dla dziecka około 1,5-rocznego, natomiast u dziecka w wieku 7–8 lat kompetencje językowe mogą przypominać rozwój charakterystyczny dla dzieci 5–6-letnich.

Poważniejszy stopień opóźnienia rozwoju mowy rozpoznaje się wtedy, gdy różnice pomiędzy wiekiem dziecka a poziomem rozwoju językowego są wyraźnie większe i obejmują kolejne etapy rozwoju komunikacji. Według wskaźników opracowanych przez Halinę Spionek znaczne opóźnienie może występować, gdy:

1. dziecko roczne znajduje się na etapie gaworzenia typowym dla niemowlęcia około 6. miesiąca życia,
2. dziecko 2-letnie wypowiada jedynie pojedyncze słowa charakterystyczne dla rozwoju około 1. roku życia,
3. dziecko 3-letnie komunikuje się głównie równoważnikami zdań i dysponuje słownictwem typowym dla dziecka około 1,5-rocznego,
4. dziecko 4-letnie używa głównie prostych zdań i posiada ograniczony zasób słownictwa charakterystyczny dla około 2-latka,
5. dziecko 5-letnie nadal posługuje się przede wszystkim prostymi konstrukcjami zdaniowymi i słownictwem odpowiadającym poziomowi dziecka 2,5-letniego,
6. dziecko 6-letnie osiąga kompetencje językowe typowe dla około 3-latka, zaczynając tworzyć pierwsze zdania złożone,
7. dziecko 7-letnie prezentuje rozwój mowy zbliżony do poziomu dziecka około 3,5-letniego.

Rozwój mowy przebiega indywidualnie, jednak istnieją orientacyjne etapy rozwoju komunikacji.

0-12 miesięcy

Dziecko:

1. reaguje na głos opiekuna,
2. gaworzy,
3. wydaje dźwięki,
4. nawiązuje kontakt wzrokowy,
5. reaguje na swoje imię.

1-2 lata

Dziecko:

1. wypowiada pierwsze słowa,
2. rozumie proste polecenia,
3. komunikuje potrzeby,
4. wskazuje palcem,
5. próbuje naśladować słowa.

2-3 lata

Dziecko:

1. buduje proste zdania,
2. zwiększa zasób słownictwa,
3. zadaje pytania,
4. komunikuje potrzeby słownie.

3–6 lat

Dziecko:

1. rozwija bardziej złożone wypowiedzi,
2. opowiada historie,
3. prowadzi rozmowę,
4. rozumie coraz bardziej złożone komunikaty,
5. rozwija kompetencje społeczne i komunikacyjne.

Brak niektórych umiejętności komunikacyjnych może być sygnałem do dalszej diagnostyki.

Do najczęstszych sygnałów należą:

1. brak gaworzenia,
2. mała liczba słów,
3. trudności z budowaniem zdań,
4. problemy z rozumieniem poleceń,
5. ograniczona potrzeba komunikacji,
6. trudności z naśladowaniem dźwięków,
7. brak spontanicznych prób rozmowy,
8. komunikacja głównie gestami.

Niektóre dzieci:

1. rozumieją komunikaty, ale nie odpowiadają słownie,
2. używają pojedynczych sylab,
3. mają trudności z wyrażaniem potrzeb,
4. szybko frustrują się podczas komunikacji.

Opóźniony rozwój mowy nie zawsze jest związany ze spektrum autyzmu.

Wiele dzieci:

1. rozwija mowę później,
2. potrzebuje więcej czasu,
3. ma izolowane trudności językowe,
4. ale prawidłowo rozwija relacje społeczne i komunikację niewerbalną.

Według DSM-5 w przypadku autyzmu oprócz trudności językowych pojawiają się również:

1. trudności w relacjach społecznych,
2. ograniczona komunikacja niewerbalna,
3. powtarzalne zachowania i schematy aktywności,
4. trudności adaptacyjne.

Tabela ma charakter orientacyjny i nie zastępuje diagnozy specjalisty.

Warto skonsultować się z logopedą, psychologiem lub pediatrą, jeśli dziecko:

1. nie reaguje na imię,
2. nie komunikuje potrzeb,
3. nie używa gestów,
4. nie mówi prostych słów,
5. nie buduje zdań,
6. traci wcześniej nabyte umiejętności,
7. ma trudności w relacjach społecznych,
8. unika kontaktu z otoczeniem.

Wczesna interwencja zwiększa skuteczność terapii i wsparcia rozwojowego.

Specjaliści rekomendują:

1. częste rozmowy z dzieckiem,
2. wspólne czytanie książek,
3. zabawy dźwiękonaśladowcze,
4. śpiewanie,
5. ograniczenie nadmiaru ekranów,
6. nazywanie codziennych czynności,
7. wspólne zabawy rozwijające komunikację,
8. budowanie relacji i kontaktu emocjonalnego.

Według autorki kursu Opóźniony rozwój mowy u dzieci w wieku 0-6 lat codzienna komunikacja z dzieckiem ma ogromne znaczenie dla rozwoju językowego.

Zobacz powiązany kurs

1. Dębińska-Gustaw K. Opóźniony rozwój mowy – problemy terminologiczne. Logopedia 2013, 42, 27-44.
2. DSM-5 – American Psychiatric Association.
3. Jamorska M. Opóźniony rozwój mowy u dzieci w wieku 0-6 lat (kurs online). CRP EDU.