auADHD - co to jest, jak się objawia, jak diagnozować?

AuADHD to współwystępowanie ADHD i ASD, które obejmuje jednocześnie trudności z koncentracją, impulsywnością i organizacją oraz wyzwania w komunikacji, relacjach i elastyczności zachowania. Objawy są często złożone i mogą się wzajemnie przenikać — np. potrzeba rutyny (ASD) może współistnieć z impulsywnością (ADHD). Badania wskazują, że współwystępowanie tych zaburzeń jest częste, a jego rozpoznanie wymaga kompleksowej diagnozy opartej na wywiadzie, obserwacji i kryteriach diagnostycznych (np. DSM-5). Właściwe rozpoznanie pozwala lepiej dobrać wsparcie i strategie funkcjonowania.

Objawy auADHD łączą cechy obu zaburzeń i mogą wyglądać różnie w zależności od osoby.

Uwaga i funkcje wykonawcze (ADHD)

1. trudność w koncentracji
2. chaos w zadaniach
3. impulsywność
4. trudność w kończeniu działań

Komunikacji i relacji (ASD)

1. trudność w rozumieniu sygnałów społecznych
2. dosłowne rozumienie komunikatów
3. trudność w nawiązywaniu relacji

Reaktywność sensoryczna i emocjonalna

1. nadwrażliwość na bodźce (dźwięki, światło, dotyk)
2. przeciążenie sensoryczne
3. trudność w regulacji emocji

Sztywność poznawcza

1. potrzeba rutyny (ASD)
2. jednocześnie trudność w jej utrzymaniu (ADHD)

Typowe jest współwystępowanie przeciwstawnych tendencji, takich jak potrzeba struktury i jednoczesna trudność w jej utrzymaniu.

W klasyfikacjach takich jak DSM-5 dopuszcza się jednoczesne rozpoznanie obu zaburzeń, co wcześniej nie było możliwe (w DSM-IV określono, że rozpoznanie ASD jest kryterium wykluczającym ADHD). Badania pokazują, że od 30 do 50% osób z ASD przejawia objawy ADHD (szczególnie w wieku przedszkolnym), a podobnie szacunki sugerują, że dwie trzecie osób z ADHD wykazuje cechy ASD (Davis i Kollins, 2012). Dane mogą się różnić w zależności od metodologii badań, ale potwierdzają, że auADHD nie jest rzadkim zjawiskiem. Oba zespoły chorobowe występują częściej u chłopców niż u dziewcząt i ujawniają się, przynajmniej częściowo, w wieku przedszkolnym.

Zestawienie poniżej ilustruje różnice w funkcjonowaniu w ADHD i ASD oraz pokazuje, jak te obszary mogą się przenikać w AuADHD.

Diagnoza AuADHD polega na równoczesnej ocenie ADHD i ASD przez specjalistę (psycholog, psychiatra).

Proces obejmuje:

1. szczegółowy wywiad (także dotyczący dzieciństwa)
2. ocenę funkcjonowania w różnych obszarach życia
3. narzędzia diagnostyczne dla ADHD i ASD
4. obserwację zachowania

Kluczowe jest:

1. rozróżnienie, które objawy wynikają z ADHD, a które z ASD
2. oraz uwzględnienie ich współwystępowania

Osoby z AuADHD często doświadczają świata w sposób intensywny i jednocześnie sprzeczny. Wynika to z połączenia cech ADHD i spektrum autyzmu, które mogą się wzajemnie wzmacniać lub „ciągnąć w różne strony”.

Najczęstsze doświadczenia to:

1. poczucie chaosu przy jednoczesnej silnej potrzebie porządku
2. przeciążenie bodźcami (dźwięki, światło, ludzie)
3. trudność w zrozumieniu sytuacji społecznych
4. szybkie zmiany energii i koncentracji
5. frustracja związana z „chcę, ale nie mogę”
6. zmęczenie wynikające z ciągłego dopasowywania się
7. poczucie bycia „innym” lub niezrozumianym

Charakterystyczne jest współistnienie przeciwstawnych tendencji — potrzeby stałości i przewidywalności oraz impulsywności i trudności w utrzymaniu spójnych wzorców działania.

Charakterystyczne wypowiedzi osób z auADHD często dobrze oddają ich doświadczenie:

1. „Chcę mieć plan, ale i tak go nie realizuję”.
2. „Potrzebuję porządku, ale mam chaos w głowie”.
3. „Albo skupiam się totalnie, albo wcale”.
4. „Za dużo bodźców – wszystko mnie męczy”.
5. „Nie wiem, co ktoś miał na myśli, a potem reaguję za szybko”.
6. „Jestem zmęczony/a ludźmi, ale jednocześnie ich potrzebuję”.
7. „Czuję się przytłoczony/a nawet prostymi rzeczami”.
8. „Niby rozumiem zasady, ale w praktyce się gubię”.